Trồng cây kỷ niệm là trồng một cái cây để đánh dấu một mốc chung — con chào đời, ngày cưới, một tình bạn, hay để nhớ một người đã khuất — rồi cùng nhau chăm nó qua năm tháng. Khác với món quà hay tấm ảnh, cái cây lớn lên cùng với người và với mối quan hệ, và mỗi năm đứng cạnh nó là một lần thấy rõ thời gian đã đi qua. Bài này kể về truyền thống trồng cây kỷ niệm ở Việt Nam và một số nơi trên thế giới, cách chọn cây, chọn chỗ và giữ cây sống lâu.
Cây và người trong văn hoá Việt
Người Việt có câu "ăn quả nhớ kẻ trồng cây": cái cây là món quà của thế hệ trước cho thế hệ sau. Nhiều ngôi nhà ở nông thôn còn cây mít, cây bưởi, cây vải do ông bà trồng; con cháu lớn lên trèo hái, rồi trồng thêm cho đời sau. Những cây ấy thường gắn với chuyện nhà: "cây bưởi này ông trồng năm bố con ra đời", "cây cau này trồng ngày bà về làm dâu".
Phong trào "Tết trồng cây" được Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động từ năm 1959, với hai câu thơ nhiều người thuộc: "Mùa xuân là Tết trồng cây / Làm cho đất nước càng ngày càng xuân". Đến nay, đầu năm âm lịch, nhiều địa phương, trường học, cơ quan vẫn tổ chức trồng cây. Mỗi gia đình cũng có thể biến dịp ấy thành một truyền thống riêng.
Truyền thống trồng cây kỷ niệm trên thế giới
Làng Piplantri: 111 cây cho mỗi bé gái
Ở làng Piplantri thuộc bang Rajasthan (Ấn Độ), từ khoảng năm 2006, mỗi khi một bé gái chào đời, dân làng trồng 111 cây xanh. Sáng kiến này bắt đầu từ ông Shyam Sundar Paliwal, trưởng làng khi đó, sau khi con gái ông qua đời. Truyền thống vừa phủ xanh vùng đất khô cằn, vừa là một cách làng đón mừng các bé gái, ở nơi trước đây con gái thường bị coi nhẹ hơn con trai.
Cây hộ mệnh ở trang trại Thuỵ Điển
Ở nông thôn Thuỵ Điển xưa, nhiều trang trại có một cây lớn trồng gần nhà gọi là "vårdträd", thường là cây đoạn, cây tần bì hay cây du, được coi như cây bảo hộ của gia đình. Người ta tin cây ấy gắn với vận mệnh của nhà, và chặt nó là điều kiêng kỵ. Ngày nay ít ai còn tin như vậy, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ cây cổ thụ trước nhà như một ký ức của dòng họ.
Cây tưởng niệm
Ở nhiều nước, gia đình có thể trồng một cây trong công viên, khu rừng tưởng niệm để nhớ người thân đã khuất, đôi khi kèm một tấm biển nhỏ. Thay vì một tấm bia lạnh, người ta có một cái cây để đến ngồi dưới bóng mát, nhìn nó lớn lên.
Những dịp trồng cây kỷ niệm
| Dịp | Ý nghĩa | Gợi ý cây |
|---|---|---|
| Con chào đời | Cây lớn cùng con; mỗi năm chụp ảnh con cạnh cây | Cây ăn quả bền như bưởi, mít, xoài; cây bóng mát nếu có đất rộng |
| Ngày cưới | Gốc rễ chung của hai người | Một cây hai người cùng chọn, hợp khí hậu nơi sống |
| Dọn về nhà mới | Đánh dấu một mái nhà mới bắt đầu | Cây trong chậu nếu ở chung cư; cây cảnh nhỏ ở sân |
| Tình bạn | Một nơi để cả nhóm quay về | Cây trồng ở nhà một người, hoặc ở trường cũ nếu được cho phép |
| Tưởng nhớ người đã khuất | Một nơi để nhớ, có sự sống tiếp nối | Cây người ấy yêu thích, hoặc cây ra hoa đúng mùa ngày giỗ |
Chọn cây: năm câu hỏi trước khi trồng
- Cây có hợp khí hậu không? Cây vải, cây đào hợp miền Bắc có mùa đông lạnh; cây sầu riêng, măng cụt hợp miền Nam nóng ẩm. Hỏi người trồng cây ở địa phương hoặc vườn ươm gần nhà là cách chắc nhất.
- Khi lớn hẳn, cây cao và rộng tới đâu? Một cây đa, cây si nhỏ xinh lúc mua có thể thành cổ thụ phá móng nhà sau vài chục năm. Trồng cây lớn cách nhà, tường, đường ống đủ xa.
- Cây có độc hay có gai không? Với nhà có trẻ nhỏ, tránh cây có nhựa hoặc lá độc như trúc đào; cẩn thận với cây nhiều gai.
- Ai sẽ chăm? Cây cần tưới đều trong năm đầu. Nếu cả nhà hay đi vắng, chọn cây chịu hạn.
- Cây có sống lâu không? Cây kỷ niệm nên là cây sống được nhiều chục năm. Cây ăn quả lâu năm, cây gỗ, cây bóng mát thường hợp hơn cây hoa ngắn ngày.
Chọn chỗ trồng
- Đất nhà mình là chỗ tốt nhất: chủ động chăm, không lo bị chặt.
- Nhà ông bà ở quê: cây của cháu trồng ở vườn ông bà là lý do để con cháu về thăm mỗi năm.
- Chung cư: chọn chậu lớn, cây thân nhỏ như chanh, quất, cây cảnh lâu năm; nhớ rằng ban công có giới hạn về sức chịu tải.
- Nơi công cộng (vỉa hè, công viên, sân trường): phải xin phép đơn vị quản lý trước. Nhiều nơi có quy định riêng về loại cây được trồng; trồng tự phát có thể bị di dời.
Biến cái cây thành một truyền thống
Trồng cây chỉ là ngày đầu. Cái cây thành kỷ niệm nhờ những việc lặp lại quanh nó:
- Ảnh hằng năm: chụp con cạnh cây vào cùng ngày mỗi năm, thấy cả hai cùng lớn.
- Lứa quả đầu tiên: dành cho một dịp đặc biệt, như mời ông bà, chia cho hàng xóm.
- Một buổi chăm cây chung: mỗi năm cả nhà cùng bón phân, tỉa cành, thay đất chậu.
- Ghi chép: chiều cao của cây, lần ra hoa đầu tiên, năm cây suýt chết vì bão. Một cuốn sổ nhỏ của cây là cuốn sổ của gia đình.
An toàn khi trồng cây cùng trẻ
- Đào hố bằng xẻng, cuốc là việc người lớn làm; trẻ nhỏ chỉ dùng dụng cụ nhựa, xẻng con.
- Gọi đơn vị điện lực hoặc kiểm tra kỹ trước khi đào nếu nghi có dây điện, ống nước ngầm.
- Không trồng cây cao dưới đường dây điện.
- Đeo găng tay khi làm với phân bón, đất; rửa tay sau khi làm vườn.
- Tránh trồng giữa trưa nắng gắt; người lớn tuổi nên làm phần nhẹ và nghỉ khi mệt.
Khi cây chết
Cây có thể chết vì bão, sâu bệnh, hạn hán, hay đơn giản vì chọn sai giống. Với một cây gắn với con hay với người đã khuất, điều đó có thể làm cả nhà buồn. Hãy nói với trẻ rằng cây cũng là sinh vật, có lúc không sống được, và đó không phải điềm báo gì. Cả nhà có thể cùng trồng lại một cây mới ở chỗ cũ, kể lại câu chuyện của cây trước. Câu chuyện vẫn tiếp tục, chỉ là bằng một cái cây khác.
Góc nhìn hôm nay
Không cần đợi một dịp lớn. Mùa mưa ở miền Nam hay mùa xuân ở miền Bắc đều là lúc trồng cây dễ sống. Một chậu cây nhỏ trên ban công cũng có thể là cây kỷ niệm nếu cả nhà cùng chọn, cùng trồng và cùng nhớ ngày trồng nó. Vườn ươm và các trung tâm khuyến nông ở địa phương thường là nơi tốt để hỏi giống cây hợp với vùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây kỷ niệm cho con nên chọn cây gì?
Nên chọn cây sống lâu, hợp khí hậu và không quá lớn so với chỗ trồng, như bưởi, mít, xoài nếu có vườn, hoặc chanh, quất trồng chậu nếu ở chung cư. Tránh cây có nhựa độc như trúc đào khi nhà có trẻ nhỏ.
Tết trồng cây bắt đầu từ khi nào?
Phong trào Tết trồng cây được Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động từ năm 1959, gắn với hai câu thơ "Mùa xuân là Tết trồng cây / Làm cho đất nước càng ngày càng xuân". Đến nay nhiều nơi vẫn tổ chức trồng cây dịp đầu năm.
Làng nào ở Ấn Độ trồng 111 cây khi có bé gái chào đời?
Đó là làng Piplantri ở bang Rajasthan. Truyền thống bắt đầu từ khoảng năm 2006 do trưởng làng Shyam Sundar Paliwal khởi xướng, vừa phủ xanh đất đai vừa đón mừng các bé gái.
Có được tự trồng cây kỷ niệm ở nơi công cộng không?
Cần xin phép đơn vị quản lý trước khi trồng ở vỉa hè, công viên hay sân trường. Nhiều nơi có quy định về loại cây được trồng, và cây trồng tự phát có thể bị di dời.
Cây kỷ niệm bị chết thì làm sao?
Hãy giải thích với trẻ rằng cây cũng có lúc không sống được và đó không phải điềm báo gì. Cả nhà có thể trồng lại một cây mới ở chỗ cũ và kể tiếp câu chuyện của cây trước.
