Anh chị em chênh nhau mười tuổi trở lên thường lớn lên gần như ở hai "đời" khác nhau: người lớn đã đi học xa khi em còn bé, nên quan hệ dễ thành nửa anh chị, nửa bố mẹ. Điều đó có thể rất ấm áp nếu người lớn được làm anh chị chứ không bị ép làm bố mẹ thay, và nếu khi em đã trưởng thành, cả hai chủ động chuyển sang quan hệ của hai người lớn ngang hàng. Chênh tuổi không làm tình anh em nhạt đi; nó chỉ đòi cách gần nhau khác.
Lớn lên ở hai thời khác nhau
Khi chị cả học đại học, em út mới vào lớp một. Khi anh đi làm, em còn đang tập đọc. Hai người không cùng xem một chương trình tivi, không cùng trường, không cùng bạn bè, thậm chí không cùng một "phiên bản" của bố mẹ: người lớn có bố mẹ trẻ, chặt chẽ, còn khó khăn; người nhỏ có bố mẹ đã chín chắn hơn, dễ tính hơn, kinh tế khá hơn.
Vì vậy chuyện "hồi nhỏ nhà mình thế nào" của hai người có thể khác hẳn. Chị nhớ những năm cả nhà ở chung một phòng, em chỉ biết căn nhà mới. Nhiều anh chị em chênh tuổi lần đầu ngồi kể lại tuổi thơ với nhau mới thấy như đang nghe về hai gia đình.
Những kiểu quan hệ hay gặp
| Kiểu | Biểu hiện | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Anh chị "như bố mẹ thứ hai" | Đưa đón, kèm học, chăm em khi bố mẹ bận | Người lớn có thể mất một phần tuổi trẻ; em có thể thấy bị quản hai lớp |
| Anh chị "thần tượng" | Em ngưỡng mộ, bắt chước anh chị | Anh chị là tấm gương lớn, nên cách anh chị cư xử ảnh hưởng nhiều |
| Hai người "lạ quen" | Ít ở cùng nhau, ít chuyện chung | Cần chủ động tạo kỷ niệm chung khi đã lớn |
| Bạn thân khác tuổi | Khi em lớn, hai người thành bạn tâm giao | Thường đến muộn, sau khi em qua tuổi teen |
Khi anh chị phải làm bố mẹ thay
Trong nhiều gia đình Việt, nhất là khi bố mẹ đi làm xa, làm ăn vất vả, đau ốm hoặc mất sớm, con lớn trở thành người chăm em. Đó là một sự hy sinh thật: có người bỏ học để đi làm nuôi em, có người lỡ dở chuyện riêng vì lo cho em trước.
Các nhà trị liệu gia đình dùng khái niệm "đảo vai" (parentification) để chỉ tình huống trẻ phải gánh trách nhiệm của người lớn quá sức so với tuổi. Giúp đỡ việc nhà, trông em một lúc là bình thường và tốt; điều đáng lo là khi đứa trẻ lớn phải chịu trách nhiệm chính, kéo dài, không được nghỉ, không được ghi nhận. Nhiều người lớn lên như vậy mang theo sự mệt mỏi, khó nhờ ai giúp, khó tin rằng mình được phép nghỉ.
Nếu bạn từng là người anh chị ấy, có thể bạn cần được nói lời cảm ơn — và cần được phép thôi làm "bố mẹ" của em khi em đã lớn. Nếu bạn là người em, một lời ghi nhận cụ thể ("hồi đó chị bỏ lớp học thêm để đón em, em nhớ") có thể có ý nghĩa rất lớn.
Từ "em bé" thành người lớn
Thách thức lớn nhất của anh chị em chênh tuổi là chuyển vai khi em đã trưởng thành. Anh chị quen nhắc nhở, khuyên bảo; em đã ba mươi tuổi vẫn bị hỏi "ăn mặc thế à", "sao chưa lấy vợ". Em thấy bị coi thường, anh chị thấy em không nghe lời.
- Anh chị: hỏi ý kiến em như hỏi một người bạn. Nhờ em giúp những việc em giỏi — công nghệ, xu hướng mới, kiến thức chuyên môn.
- Em: chủ động chia sẻ chuyện của mình, kể cả khó khăn, để anh chị thấy em đã tự đứng được. Và nhớ rằng anh chị cũng cần được hỏi han, được giúp.
- Cả hai: nói thẳng một lần, nhẹ nhàng: "Em biết anh lo cho em, nhưng giờ em muốn anh nghe em như nghe một người bạn."
Việc làm cùng nhau để có kỷ niệm chung
Vì tuổi thơ ít khi chồng lên nhau, anh chị em chênh tuổi thường thiếu kỷ niệm chung. Khi cả hai đã lớn, có thể tạo thêm:
- Một chuyến đi riêng hai anh chị em, không có vợ chồng con cái, chỉ hai người.
- Cùng học một thứ mới mà cả hai đều chưa biết: bơi, nấu một món, chơi một nhạc cụ. Không ai là "người dạy".
- Cùng làm một việc cho bố mẹ: sửa lại phòng cho bố mẹ, lên kế hoạch mừng thọ.
- Kể cho nhau tuổi thơ của mình: chị kể những năm em chưa ra đời, em kể những năm chị đã đi xa.
- Người lớn làm "người kể chuyện" cho cháu: chị kể cho con của em nghe về bố/mẹ nó hồi bé.
Anh chị em cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha
Chênh lệch tuổi lớn thường gặp ở gia đình tái hôn: người anh đã ở tuổi teen khi em cùng cha khác mẹ ra đời. Quan hệ có thể bắt đầu ngại ngùng, nhất là khi người lớn còn mang cảm xúc về cuộc chia tay của bố mẹ. Không có gì phải ép. Những bước nhỏ — bế em, chơi với em một lúc, nhớ sinh nhật em — đủ để mở đầu. Nhiều anh chị em như vậy về sau rất thân, vì quan hệ được xây hoàn toàn bằng lựa chọn.
Gợi ý cho bố mẹ có hai con cách xa nhau
- Cho con lớn tham gia đón em theo cách con thích: đặt tên ở nhà cho em, chọn một món đồ chơi tặng em, bế em chụp ảnh. Con lớn thấy mình có vai trò mà không bị giao gánh nặng.
- Giữ thời gian riêng cho con lớn. Em bé chiếm gần hết sự chú ý; một bữa sáng riêng với con lớn mỗi tuần giúp con không thấy bị "đẩy ra".
- Nhờ giúp, không giao trách nhiệm chính. "Con trông em mười phút để mẹ nấu cơm nhé" khác hẳn việc để con lớn trông em cả buổi chiều mỗi ngày.
- Cảm ơn khi con lớn giúp. Đừng coi đó là đương nhiên.
- Tạo kỷ niệm chung cho hai con dù chênh tuổi: cùng làm bánh, cùng trồng cây, cùng đi biển. Con lớn kể chuyện, con nhỏ nghe — đó là nền của tình anh em sau này.
Góc nhìn hôm nay
Ngày càng nhiều gia đình Việt có hai con cách nhau khá xa, do bố mẹ sinh con thứ hai muộn. Với bố mẹ, có thể để con lớn giúp chăm em một phần, nhưng nên giữ cho con lớn quyền được là trẻ con: có thời gian riêng, có bạn bè, không bị coi là người trông em chính. Với anh chị em đã lớn, một tin nhắn hỏi "dạo này em làm gì vui không?" — không kèm lời khuyên nào — là bước đầu tốt để thành hai người bạn.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em chênh nhau nhiều tuổi có thân được không?
Có, nhưng thường cần thời gian. Khi em còn nhỏ, quan hệ giống anh chị – bố mẹ hơn; khi em trưởng thành, hai người có thể thành bạn thân nếu cả hai chủ động chuyển sang quan hệ ngang hàng.
Con lớn chăm em nhiều có sao không?
Giúp đỡ vừa sức là tốt. Điều cần tránh là để con lớn gánh trách nhiệm chính, kéo dài, quá sức so với tuổi, mà các nhà trị liệu gọi là đảo vai.
Làm sao để anh chị không coi mình như trẻ con nữa?
Chủ động chia sẻ cuộc sống của mình, cho anh chị thấy mình tự lo được, và nói thẳng một lần nhẹ nhàng rằng mình muốn được nghe như một người bạn. Đồng thời quan tâm lại anh chị.
Anh chị em chênh tuổi nên làm gì cùng nhau?
Đi một chuyến riêng hai người, cùng học một kỹ năng mới mà cả hai chưa biết, hoặc cùng lo một việc cho bố mẹ. Kể cho nhau nghe những năm tuổi thơ không trùng nhau cũng giúp gần hơn.
Có con thứ hai khi con đầu đã lớn thì nên chuẩn bị gì cho con đầu?
Cho con lớn tham gia đón em theo cách con thích, như đặt tên ở nhà hay chọn quà cho em, và giữ thời gian riêng với con lớn. Nhờ con giúp vừa sức và cảm ơn khi con giúp, tránh giao con làm người trông em chính.
