Con một và trẻ lớn lên trong nhà đông con khác nhau chủ yếu ở hoàn cảnh hằng ngày — ai để chơi cùng, ai để tranh giành, bố mẹ chia sự chú ý cho bao nhiêu người — chứ không phải ở việc ai "tốt hơn". Các tổng hợp nghiên cứu từ thập niên 1980 đến nay không ủng hộ định kiến con một ích kỷ, cô đơn; trẻ nhà đông con thì có thêm "phòng tập" kỹ năng chia sẻ, nhưng cũng có thể bị chia mỏng sự quan tâm. Mỗi kiểu nhà có điểm thuận và chỗ cần bù riêng.
Định kiến về con một đến từ đâu
Cuối thế kỷ 19, một khảo sát của E. W. Bohannon dưới sự hướng dẫn của nhà tâm lý học Mỹ G. Stanley Hall mô tả con một là trẻ "kỳ quặc", hư hỏng. Câu "làm con một tự nó đã là một căn bệnh" thường được trích dẫn và gán cho Hall. Phương pháp của khảo sát này rất sơ sài theo chuẩn ngày nay, nhưng định kiến thì sống rất lâu.
Ở Việt Nam, câu cửa miệng "con một hay được chiều" hay "nhà một con thì đứa bé cô đơn lắm" vẫn quen tai. Trong khi đó, nhà đông con lại bị một số người nhìn như "thiếu điều kiện". Cả hai định kiến đều không công bằng.
Nghiên cứu nói gì
Tổng hợp của Falbo và Polit (1986)
Năm 1986, Toni Falbo và Denise Polit công bố một phân tích gộp trên hơn một trăm nghiên cứu về con một. Kết luận chính: con một không khác biệt đáng kể so với trẻ có anh chị em về tính cách và khả năng hoà nhập; ở một số mặt như thành tích học tập, con một tương đương con đầu và trẻ chỉ có một anh chị em, và nhỉnh hơn trẻ ở nhà rất đông con. Đây là một trong những công trình hay được dẫn nhất để bác bỏ định kiến cũ.
Thuyết "chia loãng nguồn lực"
Nhà xã hội học Judith Blake đưa ra cách giải thích được nhiều người dùng: thời gian, tiền bạc, sự chú ý của bố mẹ có hạn; càng nhiều con thì phần của mỗi đứa càng mỏng. Điều này giải thích phần nào chênh lệch nhỏ về học tập. Tuy nhiên, ở nhiều gia đình đông con, anh chị em lớn cũng chăm và kèm em, bù lại một phần.
Kỹ năng xã hội
Nghiên cứu của Douglas Downey và cộng sự ở Mỹ thấy trẻ mẫu giáo có anh chị em được giáo viên đánh giá kỹ năng xã hội nhỉnh hơn một chút so với con một. Nhưng ở các khảo sát với học sinh lớn hơn, khác biệt này mờ dần — có lẽ vì trường lớp, bạn bè đã cho con một đủ cơ hội tập.
So sánh hai kiểu tuổi thơ
| Khía cạnh | Con một thường có | Nhà đông con thường có |
|---|---|---|
| Sự chú ý của bố mẹ | Nhiều, nhưng cũng có thể chịu áp lực kỳ vọng dồn vào một người | Chia cho nhiều con, có khi đứa giữa ít được để ý |
| Bạn chơi trong nhà | Ít, cần bạn bè, anh chị em họ, hàng xóm | Luôn có người, nhưng cũng luôn có người tranh đồ |
| Tập chia sẻ, nhường nhịn | Chủ yếu ở trường, nhóm bạn | Hằng ngày trong nhà |
| Thời gian ở một mình | Nhiều, thường giỏi tự chơi, tự đọc | Ít, khó có không gian riêng |
| Khi bố mẹ già | Một mình gánh việc chăm sóc | Có người chia sẻ, nhưng cũng dễ có bất đồng |
Lớn lên làm con một: điều thường nghe kể
Nhiều người là con một kể rằng điều họ thiếu nhất không phải đồ chơi hay sự chú ý, mà là một người "cùng phe" để than thở về bố mẹ, để nhớ chung những kỷ niệm tuổi thơ. Khi bố mẹ già, con một cũng thường cảm thấy gánh nặng lớn vì không có ai cùng chia.
Ngược lại, con một thường quen ở một mình, tự tìm niềm vui trong sách vở, sở thích riêng, và thân thiết với bố mẹ theo kiểu gần như bạn bè. Nhiều người có những người bạn thân như anh chị em ruột, hoặc thân với anh chị em họ.
Lớn lên trong nhà đông con: điều thường nghe kể
Người lớn lên trong nhà năm sáu anh chị em hay kể về bữa cơm ồn ào, áo quần mặc lại của anh chị, những trận cãi nhau rồi làm lành trong năm phút. Họ thường giỏi thương lượng, chịu được ồn ào, quen chia sẻ. Khi trưởng thành, họ có một "mạng lưới" sẵn có: anh chị em giúp nhau tìm việc, trông cháu, chăm bố mẹ.
Mặt khác, nhiều người trong nhà đông con nhớ cảm giác "chẳng ai để ý đến mình", nhất là con giữa, hoặc phải gánh việc sớm nếu là con lớn. Không gian riêng gần như không có.
Bù lại những gì mỗi kiểu nhà còn thiếu
Nhà một con
- Tạo cơ hội để con chơi với trẻ khác thường xuyên: anh chị em họ, con của bạn bè, nhóm bạn cùng khu.
- Tránh dồn mọi kỳ vọng vào con. Để con có quyền thử và thất bại.
- Cho con những việc nhà thật sự để con thấy mình đóng góp, không chỉ được phục vụ.
- Khi con lớn, nuôi dưỡng những tình bạn lâu năm — đó có thể thành "anh chị em" của con sau này.
Nhà đông con
- Dành thời gian riêng một – một cho từng con, dù ngắn.
- Không mặc định con lớn trông em mọi lúc; con lớn cũng cần được là trẻ con.
- Cho mỗi con một góc riêng, dù chỉ là một ngăn tủ, một chiếc hộp có khoá.
- Không so sánh các con với nhau.
Khi đã trưởng thành: anh chị em ruột, anh chị em "chọn lựa"
Với người lớn lên trong nhà đông con, cơ hội lớn nhất là giữ được mối quan hệ khi mỗi người đã có gia đình riêng: một nhóm tin nhắn chung, một bữa họp mặt định kỳ, một chuyến đi chung vài năm một lần. Với con một, cơ hội là xây những tình bạn sâu, gắn bó với anh chị em họ, và chủ động tìm người cùng chia sẻ khi bố mẹ già — bạn đời, bạn thân, họ hàng gần.
Góc nhìn hôm nay
Gia đình Việt hôm nay phần lớn có một đến hai con, khác hẳn thế hệ ông bà với năm bảy người con. Không có số con nào "chuẩn". Điều trẻ cần ở mọi kiểu nhà là được quan tâm, có người để chơi cùng, có chỗ riêng và không bị gán nhãn. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các bài tổng hợp nghiên cứu của Toni Falbo (Đại học Texas) về con một — bà nghiên cứu chủ đề này suốt nhiều thập niên. Một việc nhỏ để thử: lần họp mặt tới, hỏi người thân là con một và người lớn lên trong nhà đông con kể cho nhau nghe một điều mình thích và một điều mình tiếc về tuổi thơ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con một có ích kỷ hơn trẻ có anh chị em không?
Các tổng hợp nghiên cứu, như phân tích gộp của Falbo và Polit năm 1986, không ủng hộ định kiến này. Con một không khác biệt đáng kể về tính cách so với trẻ có anh chị em.
Trẻ nhà đông con có kỹ năng xã hội tốt hơn không?
Một số nghiên cứu thấy trẻ mẫu giáo có anh chị em được đánh giá kỹ năng xã hội nhỉnh hơn một chút. Khác biệt này mờ dần khi trẻ lớn và có nhiều cơ hội giao tiếp ở trường.
Nuôi con một cần lưu ý gì?
Cho con chơi với trẻ khác thường xuyên, tránh dồn mọi kỳ vọng vào con, và giao việc nhà để con thấy mình đóng góp. Nuôi dưỡng tình bạn lâu năm cho con cũng rất quan trọng.
Nhà đông con làm sao để đứa nào cũng được quan tâm?
Dành thời gian riêng ngắn mà đều cho từng con, không bắt con lớn trông em mọi lúc, và cho mỗi con một góc riêng. Tránh so sánh các con với nhau.
Con một có cô đơn khi lớn lên không?
Không nhất thiết. Nhiều con một có tình bạn sâu và gắn bó với anh chị em họ. Điều con một hay nhắc là thiếu người cùng chia sẻ kỷ niệm tuổi thơ và việc chăm bố mẹ già, nên xây dựng những mối quan hệ thân thiết lâu dài là rất quan trọng.
