Cả nhà lắp mô hình lớn: gạch xếp hình, mô hình gỗ và mô hình giấy

Lắp một mô hình lớn là một trong những việc dễ cho cả nhà cùng làm nhất: ai cũng có phần, kết quả trưng được và mỗi buổi có thể dừng ở bất kỳ bước nào. Ba loại phổ biến là gạch xếp hình nhựa, mô hình gỗ cắt sẵn và mô hình giấy. Chọn loại theo tuổi người nhỏ nhất, chia bộ thành các phần độc lập và có một chỗ để mô hình dở dang qua nhiều tối là ba điều giúp việc lắp chung trôi chảy.

Ba loại mô hình hợp với gia đình

Không có loại nào "tốt nhất". Nhà có bé 4–5 tuổi hợp gạch to; nhà toàn người lớn và thiếu niên có thể thử một mô hình giấy kiến trúc cầu kỳ, chỉ tốn giấy và thời gian.

Một chút lịch sử

Công ty LEGO được Ole Kirk Christiansen lập ở thị trấn Billund (Đan Mạch) năm 1932, ban đầu làm đồ chơi gỗ. Viên gạch nhựa với ống bên dưới giúp các viên gắn chặt vào nhau được đăng ký bằng sáng chế năm 1958; nhờ kiểu khớp đó mà gạch sản xuất nhiều thập kỷ sau vẫn lắp được với gạch đời cũ. Mô hình giấy thì cũ hơn nhiều: từ thế kỷ 19 đã có các tờ in nhà cửa, nhà hát thu nhỏ để cắt dán, và ngày nay một số hãng máy in, bảo tàng vẫn phát hành mẫu giấy tải miễn phí.

Vì sao lắp chung lại gắn kết

Lắp mô hình có ba đặc điểm hiếm gặp ở các hoạt động gia đình khác:

• Không ai phải nhìn vào mắt nhau. Ngồi cạnh nhau, tay bận, mắt nhìn chi tiết. Nhiều thiếu niên và không ít ông bố mở lòng nói chuyện dễ hơn trong tư thế "vai kề vai" này so với ngồi đối diện.
• Có tiến độ nhìn thấy. Mỗi buổi, mô hình cao thêm một tầng. Cảm giác tiến bộ chung rất rõ.
• Trân trọng thứ tự tay làm. Nghiên cứu "hiệu ứng IKEA" của Michael Norton, Daniel Mochon và Dan Ariely (2012) cho thấy người ta đánh giá cao hơn những món đồ mình tự lắp, với điều kiện lắp xong. Mô hình hoàn thành vì thế thường được giữ rất lâu.

Chọn bộ mô hình: vừa sức người nhỏ, đủ thách thức người lớn

1. Nhìn tuổi ghi trên hộp, nhưng hiểu đó là tuổi để tự lắp một mình. Khi cả nhà làm chung, có thể chọn bộ lớn hơn tuổi bé một chút, miễn có phần việc cho bé.
2. Ưu tiên bộ chia túi hoặc chia chương. Nhiều bộ lớn đánh số túi chi tiết theo từng giai đoạn. Rất tiện để chia buổi và chia người.
3. Chọn chủ đề cả nhà cùng thích. Một con tàu, một ngôi nhà, một cây cầu, một công trình nổi tiếng. Hỏi từng người, đừng chọn theo ý người trả tiền.
4. Ước lượng thời gian. Mô hình cả nhà làm xong trong 3–6 buổi là vừa. Bộ hàng nghìn chi tiết dễ thành "dự án bỏ xó".

Chia việc khi lắp chung

Nếu cả nhà xúm vào một bản hướng dẫn, người khéo tay nhất sẽ làm hết, người còn lại ngồi chơi. Cách tránh:

Với bộ lớn, có thể chia theo khối: mỗi người lắp một khối riêng (mái nhà, thân tàu, cầu thang), rồi buổi cuối cả nhà ráp lại. Khoảnh khắc ghép các khối vào nhau thường là lúc vui nhất.

Mẹo theo từng loại

Gạch xếp hình

• Đổ chi tiết của từng túi ra khay hoặc nắp hộp có thành, tránh văng khắp sàn.
• Phân loại theo màu cho trẻ nhỏ, theo hình cho người lớn.
• Có dụng cụ tách gạch thì để dùng, đừng cạy bằng răng hay móng tay.

Mô hình gỗ

• Bấm chi tiết ra khỏi tấm gỗ nhẹ tay, theo hướng dẫn; chỗ còn bavia thì chà giấy nhám mịn.
• Nếu khớp chặt, có thể chà nhẹ phần mộng hoặc xát chút sáp nến cho trơn, đừng dùng búa.
• Bánh răng, cơ cấu chuyển động: lắp xong phần nào thử cho chạy phần đó.

Mô hình giấy

• In trên giấy dày định lượng vừa (khoảng giấy bìa mỏng), máy in phun hoặc laser đều được.
• Dùng thước và đầu bút bi hết mực vạch nếp gấp trước khi gấp, nếp sẽ thẳng và sắc.
• Phần cắt bằng dao rọc giấy là việc của người lớn; trẻ cắt các đường thẳng dài bằng kéo đầu tròn.
• Keo sữa bôi mỏng; chờ khô từng phần trước khi ráp phần kế tiếp.

Chỗ để mô hình dở dang

Đây là chi tiết hay bị bỏ qua. Nếu mỗi tối phải dọn hết vào hộp, buổi sau mất 15 phút bày ra, rất nản. Dành một góc bàn phụ, một tấm ván kê trên nóc tủ thấp hoặc một khay lớn có thể bê cất lên cao. Phủ khăn lên mô hình để tránh bụi và tránh mèo.

An toàn khi lắp mô hình cùng trẻ nhỏ

• Chi tiết nhỏ và trẻ dưới 3 tuổi: gạch nhỏ, ốc vít, bánh xe tí hon là nguy cơ hóc. Nếu nhà có em bé, lắp ở phòng khác hoặc trên bàn cao, đếm chi tiết rơi và nhặt ngay.
• Nam châm và pin cúc áo: một số bộ có nam châm nhỏ hoặc pin cúc áo cho đèn, động cơ. Nuốt phải các vật này rất nguy hiểm; giữ hộp linh kiện đóng kín, nghi trẻ nuốt phải thì đưa đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng.
• Dao rọc giấy, súng bắn keo nóng, kìm cắt: chỉ người lớn dùng, có thảm cắt, cất ngay sau khi xong.
• Keo và sơn mô hình: làm nơi thoáng, đọc nhãn; một số loại keo dung môi không hợp cho trẻ nhỏ.
• Tư thế và mắt: buổi lắp nên có nghỉ giữa giờ; đèn đủ sáng, nhất là với ông bà.

Khi thiếu một chi tiết, lắp sai, hoặc gãy

Gần như chắc chắn sẽ có lúc như vậy. Cách người lớn phản ứng là bài học lớn hơn chính mô hình.

• Lắp sai: quay lại vài bước cùng nhau, nói to "mình sai ở đâu nhỉ" thay vì đổ lỗi.
• Thiếu chi tiết: nhiều hãng gạch xếp hình có dịch vụ gửi bù chi tiết; với mô hình gỗ, giấy có thể tự chế bằng que kem, bìa cứng.
• Gãy: keo gỗ hoặc keo giấy dán lại; vết sửa là một phần câu chuyện.

Góc nhìn hôm nay: sau khi lắp xong

• Trưng có tên. Viết một tấm thẻ nhỏ ghi tên mô hình, ngày hoàn thành và tên những người lắp.
• Chụp ảnh cả nhà bên mô hình. Mô hình có thể hỏng theo năm tháng, tấm ảnh thì còn.
• Tháo ra lắp tự do. Với gạch xếp hình, sau vài tháng trưng có thể tháo ra để cả nhà tự sáng tạo một công trình chưa ai thiết kế. Đó là bước khó hơn và thú vị hơn.
• Tham khảo thêm: các bảo tàng khoa học, nhà văn hoá thiếu nhi đôi khi có góc trưng bày hoặc buổi lắp mô hình chung; các thư viện mẫu giấy miễn phí trên mạng là nguồn rất tốt để thử trước khi mua bộ đắt.