Dự án gia đình: chọn một việc cả nhà làm chung trong một tháng

Dự án gia đình là một việc có đầu có cuối mà cả nhà cùng làm trong khoảng bốn tuần: dựng một kệ sách, làm một cuốn album, trồng một luống rau trên sân thượng, tập một tiết mục cho ngày Tết. Nó khác việc nhà ở chỗ không ai bắt buộc, có mục tiêu chung nhìn thấy được và có một ngày "ra mắt". Chọn đúng việc, chia đúng vai và giữ nhịp đều mỗi tuần là ba thứ quyết định dự án thành kỷ niệm hay thành gánh nặng.

Vì sao một tháng, vì sao phải là "dự án"

Nhiều nhà vẫn ở chung một mái, ăn chung một mâm nhưng mỗi người một màn hình. Thời gian bên nhau không thiếu, cái thiếu là một việc chung để cùng nhìn vào. Dự án cho cả nhà đúng thứ đó: một vật thể, một kết quả, một câu chuyện "nhà mình đã làm được".

Một tháng là độ dài vừa phải. Ngắn hơn thì chỉ là một buổi chiều vui, khó tạo thói quen gặp nhau đều. Dài hơn thì trẻ nhỏ mất hứng, người lớn bận việc là bỏ dở. Bốn tuần cho phép có giai đoạn lên ý tưởng, giai đoạn làm, một lần vấp và sửa, rồi ngày hoàn thành.

Nhà tâm lý học Barbara Fiese, người nghiên cứu lâu năm về nghi thức gia đình, phân biệt "nếp sinh hoạt" (việc lặp lại cho trôi chảy, như giờ ăn) với "nghi thức" (việc lặp lại mang ý nghĩa, khiến người ta thấy mình thuộc về một nhóm). Một buổi tối thứ Bảy cả nhà ngồi lại làm tiếp dự án, lặp bốn lần trong tháng, có thể chuyển từ việc phải làm sang thứ cả nhà mong.

Nỗi vất vả chung và "hiệu ứng IKEA"

Có hai nghiên cứu hay được nhắc khi bàn về việc làm chung một thứ khó.

• Brock Bastian và cộng sự (2014) cho các nhóm người lạ cùng làm những việc gây khó chịu nhẹ (như nhúng tay vào nước đá, giữ tư thế mỏi). So với nhóm làm việc dễ, nhóm cùng chịu vất vả cho biết họ thấy gắn bó với nhau hơn và hợp tác tốt hơn ở phần sau. Nhóm tác giả gọi đó là "chất keo xã hội" của nỗi vất vả chung. Đây là thí nghiệm trong phòng lab với người trưởng thành, không phải nghiên cứu về gia đình, nên chỉ nên hiểu như một gợi ý: việc hơi khó làm cùng nhau có thể gắn kết hơn việc quá dễ.
• Michael Norton, Daniel Mochon và Dan Ariely (2012) mô tả "hiệu ứng IKEA": người ta định giá cao hơn những món đồ chính tay mình lắp, kể cả khi lắp chưa đẹp. Hiệu ứng mạnh nhất khi người làm hoàn thành được; bỏ dở thì không còn.

Ghép hai ý lại: dự án nên đủ khó để cả nhà phải cố, nhưng đủ vừa để chắc chắn làm xong. Kết thúc dang dở là kỷ niệm buồn.

Chọn dự án: bốn câu hỏi trước khi bắt tay

Đừng để người lớn chọn một mình. Cho mỗi người đề xuất một ý, viết lên giấy, rồi cùng lọc bằng bốn câu hỏi:

1. Ai cũng có phần không? Một dự án mà đứa út bốn tuổi chỉ đứng nhìn sẽ hỏng ngay tuần thứ hai. Cần có việc cho người nhỏ nhất và người lớn tuổi nhất.
2. Có làm được trong 3–4 buổi, mỗi buổi 1–2 tiếng không? Tính cả thời gian dọn dẹp.
3. Kết quả có nhìn thấy, dùng được hoặc trưng được không? Một kệ sách đặt ở phòng khách nhắc chuyện nhà mình suốt nhiều năm.
4. Có an toàn với thành viên nhỏ nhất không? Nếu có dao, keo nóng, máy khoan, thang, thì phần đó thuộc về người lớn.

Mười ý tưởng dự án một tháng

Vài dự án trong bảng có bài riêng trong danh mục này (mô hình, sơn phòng, phim ngắn, chuyến đi xa), ở đây chỉ nêu để chọn.

Lịch bốn tuần mẫu

Khung dưới đây áp được cho phần lớn dự án. Quan trọng nhất là có một buổi cố định mỗi tuần, ví dụ chiều Chủ nhật, để không ai phải hỏi "bao giờ làm tiếp".

• Tuần 1 – Bàn và vẽ: họp gia đình 30 phút, chốt dự án, vẽ phác hình dung kết quả, liệt kê vật liệu. Mỗi người nhận một vai.
• Tuần 2 – Chuẩn bị: đi mua hoặc gom vật liệu cùng nhau, dọn chỗ làm, làm thử một phần nhỏ.
• Tuần 3 – Làm phần chính: buổi dài nhất. Đây cũng là lúc dễ có sự cố: gỗ cắt lệch, cây con chết, cảnh quay hỏng. Coi đó là một phần của dự án chứ không phải thất bại.
• Tuần 4 – Hoàn thiện và ra mắt: làm nốt chi tiết, dọn dẹp, rồi tổ chức một "lễ ra mắt" nhỏ: gọi ông bà sang xem, chụp một tấm ảnh cả nhà bên thành quả, ăn một bữa ngon.

Chia vai: ai cũng có ghế

Dự án gia đình hỏng vì một trong hai lý do: một người lớn ôm hết vì "làm cho nhanh", hoặc giao việc cho trẻ quá sức rồi trách. Chia vai theo năng lực chứ không theo tuổi thuần tuý, và để mỗi người có một việc "của riêng mình".

Một mẹo nhỏ: để người nhỏ nhất làm việc "cuối cùng", như đặt chậu cây vào chỗ, dán tấm ảnh chót hay vặn con vít cuối. Khoảnh khắc đó trẻ nhớ rất lâu.

Khi dự án chững lại giữa chừng

Gần như dự án nào cũng có lúc hụt hơi, thường vào tuần thứ ba. Vài cách xử lý:

• Thu nhỏ mục tiêu thay vì bỏ. Kệ ba tầng thành kệ hai tầng, phim năm phút thành phim hai phút. Hoàn thành nhỏ tốt hơn dang dở lớn.
• Đổi vai. Người chán phần sơn chuyển sang chụp ảnh; người chán chụp ảnh thử cầm cưa dưới sự hướng dẫn.
• Đừng làm hộ trong đêm. Người lớn lặng lẽ sửa lại phần trẻ làm "cho đẹp" sẽ lấy mất cảm giác "con đã làm cái này".
• Chấp nhận vết lỗi. Vệt sơn lem, góc gỗ hơi lệch là "chữ ký" của nhà mình. Nhiều năm sau chính chỗ đó được kể lại nhiều nhất.

An toàn khi cả nhà làm dự án

• Dụng cụ cắt, khoan, súng bắn keo nóng, máy chà điện: chỉ người lớn hoặc thiếu niên đã được hướng dẫn và có người giám sát.
• Chi tiết nhỏ (vít, hạt cườm, mảnh gạch xếp hình) để xa trẻ dưới 3 tuổi vì nguy cơ hóc.
• Sơn, keo, dung môi: làm nơi thoáng gió, đọc nhãn, cất ngoài tầm với của trẻ.
• Làm việc trên cao (treo kệ, làm giàn): thang vững, có người giữ, trẻ không đứng dưới.
• Làm ngoài trời: tránh nắng gắt buổi trưa, có nước uống, chú ý ông bà khi làm lâu.

Góc nhìn hôm nay: giữ lại dấu vết của dự án

Thứ còn lại sau một tháng không chỉ là cái kệ hay luống rau. Đó là cách cả nhà đã nói chuyện với nhau khi làm, những lần cười vì làm hỏng, và cảm giác "nhà mình làm được". Để giữ lâu:

• Viết ngày tháng và tên mọi người ở mặt sau, mặt dưới thành phẩm.
• Giữ một trang trong sổ hoặc một thư mục ảnh "Dự án nhà mình" và thêm vào mỗi năm.
• Cuối dự án hỏi ba câu: thích nhất phần nào, khó nhất phần nào, lần sau muốn làm gì. Câu trả lời thứ ba chính là dự án tháng sau.

Nếu muốn đọc thêm, cuốn The Intentional Family (William Doherty, 1997) bàn kỹ về việc chủ động tạo ra những thời khắc chung thay vì để chúng tự đến; các bài viết phổ thông về nghiên cứu nghi thức gia đình của Barbara Fiese cũng dễ tìm.