Cùng nhau vượt qua một việc khó làm người ta gắn kết hơn vì nỗi vất vả chung buộc mỗi người phải dựa vào nhau, nhìn thấy nhau lúc không còn giữ hình ảnh đẹp, và sau đó có chung một câu chuyện "hồi đó tụi mình đã qua được". Nghiên cứu của Brock Bastian và cộng sự năm 2014 cho thấy chỉ cần cùng chịu một chút khó chịu trong phòng thí nghiệm, những người lạ đã thấy gắn bó và hợp tác với nhau nhiều hơn. Điều quan trọng là "khó" ở đây là khó vừa sức và cùng chọn, không phải đau khổ áp đặt.
Thí nghiệm "chất keo xã hội" năm 2014
Năm 2014, Brock Bastian (Đại học New South Wales, Úc), Jolanda Jetten và Laura Ferris công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu có tên rất gợi: "Nỗi đau như chất keo xã hội". Câu hỏi của họ đơn giản: người ta hay kể rằng lính cùng đơn vị, người cùng qua thiên tai, đội cùng leo núi thường thân nhau suốt đời — vậy bản thân trải nghiệm khó chịu chung có góp phần không, hay chỉ vì họ ở cạnh nhau lâu?
Các nhà nghiên cứu chia sinh viên thành nhóm nhỏ, cho làm cùng một việc trong hai phiên bản. Phiên bản "khó chịu" gồm những việc như nhúng tay vào nước đá lâu nhất có thể, ngồi xổm dựa tường đến mỏi chân, hay ăn ớt cay. Phiên bản "dễ chịu" có hình thức tương tự nhưng không vất vả: nhúng tay vào nước ấm, những bài đứng nhẹ nhàng không gây mỏi, ăn kẹo ngọt.
Kết quả: những nhóm vừa cùng chịu khó chịu báo cáo cảm thấy gắn bó với nhau hơn, dù họ chẳng hề nói chuyện tâm tình gì. Ở một thí nghiệm tiếp theo, các nhóm "khó chịu" còn hợp tác nhiều hơn trong một bài tập kinh tế, nơi mỗi người phải chọn giữa giữ phần lợi cho mình và góp vào phần chung. Điều đáng chú ý là mức độ vui hay buồn sau thí nghiệm không khác nhau đáng kể giữa hai nhóm — tức sự gắn kết không đến từ chuyện "cùng buồn thì thương nhau", mà từ chính trải nghiệm vượt qua cùng nhau.
Cần đọc kết quả này đúng mức: đây là thí nghiệm với người lạ, thời gian ngắn, khó chịu nhẹ. Nó không chứng minh rằng càng khổ càng thương, và càng không bào chữa cho việc hành hạ nhau.
Những bằng chứng khác cùng hướng
Nghiên cứu của Bastian không đứng một mình. Vài hướng tìm hiểu khác cho thấy bức tranh tương tự:
- Nghi lễ đi trên than hồng ở Tây Ban Nha: nhóm của Ivana Konvalinka và Dimitris Xygalatas (công bố năm 2011) đo nhịp tim người đi trên than trong lễ hội làng San Pedro Manrique và người xem. Nhịp tim của người đi và người thân quen đứng xem lên xuống gần như đồng điệu, trong khi người xem lạ thì không. Trải nghiệm căng thẳng lan sang những người gắn bó với nhau.
- Thuyết "hoà nhập bản sắc": nhà nhân học Harvey Whitehouse (Đại học Oxford) và cộng sự nghiên cứu nhiều nhóm — từ cựu chiến binh đến cổ động viên bóng đá — và thấy người từng cùng trải qua những sự kiện dữ dội, đáng nhớ thường mô tả nhóm như "một phần của chính mình".
- Đời thường: hỏi bất kỳ ai về người bạn thân nhất thời đại học, rất hay nghe một câu chuyện về mùa thi, chuyến xe hỏng giữa đường hay căn phòng trọ dột cả hai cùng hứng nước.
Người Việt đã có sẵn chữ cho điều này: "đồng cam cộng khổ", "chung lưng đấu cật", "có phúc cùng hưởng, có hoạ cùng chia". Khoa học chỉ đo lại cái ông bà mình đã nhận ra từ lâu.
Vì sao cái khó lại thành keo
Các nhà nghiên cứu đưa ra vài cách giải thích, có lẽ cùng đúng một phần.
Phải dựa vào nhau
Khi việc khó vượt quá sức một người, ta buộc phải tin người bên cạnh: cầm hộ cái balô, đọc hộ bản đồ, nhắc nhau uống nước. Mỗi lần đặt niềm tin và thấy người kia không bỏ rơi mình là một lần niềm tin được xác nhận. Lòng tin không xây bằng lời hứa, mà bằng những lần thử nhỏ như vậy.
Thấy nhau "không trang điểm"
Lúc mệt, đói, ướt, người ta không còn sức giữ hình ảnh. Người kia thấy mình cáu kỉnh, thấy mình sợ, thấy mình cố. Được nhìn thấy như vậy mà vẫn được chấp nhận là một dạng thân mật mà những buổi đi chơi tươm tất không mang lại.
Có chung một câu chuyện
Việc khó trở thành kỷ niệm có đầu có đuôi, có cao trào. Hai người kể đi kể lại, mỗi lần một thêm chi tiết, và câu chuyện ấy trở thành thứ chỉ riêng họ có. Nhà tâm lý học gọi đó là bản sắc chung — cảm giác "chúng ta" thay vì "tôi và bạn".
Cơ thể ghi nhớ
Căng thẳng vừa phải làm tăng sự tỉnh táo và khả năng ghi nhớ. Vì vậy những giờ phút vất vả thường được nhớ rõ hơn những buổi chiều dễ chịu, và người cùng mình trải qua chúng cũng "dính" vào ký ức đó.
Khó vừa sức khác với khổ áp đặt
Đây là chỗ dễ hiểu sai nhất. Không phải mọi gian khổ chung đều làm người ta gần nhau. Bảng dưới tóm tắt khác biệt giữa thử thách gắn kết và gian khổ gây tổn thương:
| Thử thách làm gắn kết | Gian khổ làm tổn thương |
|---|---|
| Cùng chọn, ai cũng được nói "không" | Một người ép, người kia phải chịu |
| Khó nhưng vừa sức, có điểm kết thúc rõ | Kéo dài không biết bao giờ dừng |
| Mọi người cùng gánh, chia đều phần nặng | Một người gánh hết, người kia đứng xem |
| Có người dìu khi ai đó đuối | Ai đuối bị chê cười, bỏ lại |
| Sau đó được nghỉ, được kể lại, được cười | Sau đó im lặng, mỗi người ôm một nỗi riêng |
Những kiểu "thử thách" làm người khác đau đớn, nhục nhã để được vào nhóm — như các nghi thức "ma cũ bắt nạt ma mới" — có thể tạo ra sự gắn bó với nhóm, nhưng là thứ gắn bó kèm sợ hãi và tổn thương lâu dài. Đó không phải điều bài này nói tới.
Cũng vậy, một cặp vợ chồng cùng trải qua bệnh tật hay mất mát không tự động gần nhau hơn. Có những nhà vượt qua và thương nhau hơn, có những nhà rạn nứt. Điều tạo khác biệt thường là trong lúc khó, hai người có quay về phía nhau, chia nhau gánh nặng và nói được với nhau hay không. Nếu đang trong giai đoạn khủng hoảng kéo dài, mệt mỏi, mất ngủ hoặc có dấu hiệu trầm cảm, nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ thay vì cố gồng.
Biến điều này thành việc làm cụ thể
Không cần chờ thiên tai mới có "nỗi vất vả chung". Có thể chủ động chọn những thử thách nhỏ, an toàn, có kết thúc rõ ràng để làm cùng người mình thương.
Cho hai người
- Đi bộ một cung đường dài hơn thường lệ một chút, dậy sớm để ngắm bình minh từ một quả đồi.
- Cùng tập cho xong một cự ly chạy, bơi hay đạp xe mà trước đó cả hai chưa từng làm được.
- Cùng làm một việc tay chân mất trọn ngày: lát lại khoảng sân, đóng một cái kệ, dọn một căn phòng cũ.
- Học một kỹ năng cả hai đều vụng, để không ai là "thầy" của ai.
Cho cả nhà hoặc nhóm bạn
- Một chuyến đi có phần tự lo: tự nấu, tự dọn, tự tìm đường thay vì đi tour trọn gói.
- Cùng dọn dẹp một bãi biển, một con kênh trong khu phố.
- Cùng chuẩn bị một bữa cỗ lớn, mỗi người một phần việc thật, kể cả trẻ con.
Mấy nguyên tắc giữ cho thử thách lành mạnh
- Chọn mức khó theo người yếu nhất — trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người ít vận động. Mục tiêu là cùng về đích, không phải người khoẻ nhất về trước.
- An toàn trước tiên: xem thời tiết, mang đủ nước, báo cho người ở nhà lộ trình, biết điểm dừng. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, xương khớp nên hỏi bác sĩ trước khi gắng sức.
- Có quyền dừng. Thống nhất từ trước: ai thấy không ổn thì nói, cả nhóm cùng quay về, không ai bị trách.
- Dành thời gian kể lại. Bữa ăn sau chuyến đi, tấm ảnh lấm lem, câu chuyện kể cho người khác nghe — đây là lúc nỗi vất vả biến thành kỷ niệm chung.
Góc nhìn hôm nay
Cuộc sống tiện nghi giúp ta tránh được nhiều vất vả, nhưng cũng lấy đi những dịp "cùng gồng" từng gắn kết các thế hệ trước: cùng gặt lúa chạy mưa, cùng chống bão, cùng dắt nhau qua những năm thiếu thốn. Nhiều người lớn tuổi nhớ những năm khó hơn những năm sung túc không phải vì họ thích khổ, mà vì những năm đó họ ở gần nhau.
Ta không cần — và không nên — tìm lại cái khổ. Nhưng có thể thỉnh thoảng chọn một việc khó vừa sức để làm cùng nhau, thay vì luôn chọn cái dễ nhất. Một buổi sáng leo đồi mệt nhoài thường để lại nhiều hơn mười buổi tối ngồi cạnh nhau lướt điện thoại.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc "Pain as social glue: shared pain increases cooperation" của Bastian, Jetten và Ferris trên Psychological Science (2014), cùng các bài viết phổ thông của Harvey Whitehouse về nghi lễ và sự gắn kết nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng nhau trải qua khó khăn lại thân nhau hơn?
Vì lúc khó, mỗi người phải dựa vào người kia, thấy nhau ở trạng thái thật nhất và sau đó có chung một câu chuyện vượt qua. Nghiên cứu của Brock Bastian (2014) cho thấy ngay cả khó chịu nhẹ trong phòng thí nghiệm cũng làm người lạ thấy gắn bó và hợp tác nhiều hơn.
Nghiên cứu "nỗi đau là chất keo xã hội" là gì?
Đó là nghiên cứu của Brock Bastian, Jolanda Jetten và Laura Ferris đăng trên Psychological Science năm 2014. Các nhóm cùng nhúng tay vào nước đá, ngồi xổm dựa tường hay ăn ớt cay cảm thấy gắn bó và hợp tác hơn nhóm làm phiên bản dễ chịu của cùng việc đó.
Càng khổ thì càng thương nhau có đúng không?
Không. Thử thách chỉ gắn kết khi vừa sức, cùng chọn, có điểm dừng và mọi người cùng gánh. Gian khổ bị ép buộc, kéo dài hoặc một người gánh hết thường làm tổn thương và rạn nứt hơn là gắn kết.
Vợ chồng cùng qua hoạn nạn có chắc sẽ gần nhau hơn không?
Không chắc. Điều quyết định là trong lúc khó hai người có quay về phía nhau, chia sẻ gánh nặng và nói được với nhau hay không. Khi khủng hoảng kéo dài và một trong hai kiệt sức hay có dấu hiệu trầm cảm, nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Có thể tạo "thử thách chung" an toàn bằng cách nào?
Chọn việc khó vừa sức người yếu nhất trong nhóm: một cung đường đi bộ dài hơn thường lệ, một ngày tự tay sửa sang nhà cửa, một chuyến đi tự lo hậu cần. Chuẩn bị an toàn kỹ, thống nhất ai mệt thì cả nhóm dừng, và dành thời gian kể lại sau đó.
