Oxytocin và cái ôm: hoóc-môn gắn kết làm gì và không làm gì

Oxytocin là một hoóc-môn và chất dẫn truyền thần kinh do vùng dưới đồi trong não sản xuất, nổi tiếng nhất với vai trò trong sinh nở, cho con bú và gắn bó giữa người với người. Cái ôm, cái chạm ấm áp có liên quan tới sự giải phóng oxytocin, nhưng gọi nó là "hoóc-môn tình yêu" là cách nói đơn giản quá mức: tác dụng của oxytocin phụ thuộc vào hoàn cảnh và con người, và nhiều nghiên cứu xịt oxytocin qua mũi cho kết quả không ổn định. Cái ôm có ích thật — nhưng không phải vì một phân tử thần kỳ.

Oxytocin là gì, nằm ở đâu trong cơ thể

Oxytocin là một phân tử nhỏ gồm chín axit amin. Nó được tạo ra ở vùng dưới đồi (hypothalamus), chuyển xuống thuỳ sau tuyến yên rồi tiết vào máu. Đồng thời, các tế bào thần kinh chứa oxytocin cũng gửi tín hiệu trực tiếp tới nhiều vùng khác trong não.

Tên gọi đến từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là "sinh nở nhanh". Năm 1906, nhà sinh lý học người Anh Henry Dale nhận thấy chiết xuất từ tuyến yên làm co tử cung. Đến đầu thập niên 1950, nhà hoá sinh Mỹ Vincent du Vigneaud xác định được cấu trúc và tổng hợp nhân tạo oxytocin — công trình góp phần đưa ông tới giải Nobel Hoá học năm 1955.

Hai vai trò sinh lý được biết rõ nhất:

• Sinh nở: oxytocin làm cơ tử cung co bóp. Oxytocin tổng hợp được dùng trong y khoa để hỗ trợ chuyển dạ và cầm máu sau sinh — đây là thuốc, chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ.
• Cho con bú: khi em bé bú, oxytocin gây phản xạ "xuống sữa", đẩy sữa từ tuyến ra ngoài.

Từ chuột đồng đến con người

Oxytocin nổi tiếng như "hoóc-môn gắn kết" phần lớn nhờ một loài gặm nhấm nhỏ: chuột đồng thảo nguyên (prairie vole) ở Bắc Mỹ. Loài này sống theo cặp lâu dài, con đực và con cái cùng chăm con — khá hiếm ở động vật có vú. Trong khi đó, họ hàng gần của nó là chuột đồng núi lại không gắn bó như vậy.

Từ những năm 1990, các nhà khoa học như Sue Carter, Thomas Insel và Larry Young phát hiện khác biệt nằm một phần ở thụ thể oxytocin (và vasopressin, một phân tử họ hàng) trong não: chuột đồng thảo nguyên có nhiều thụ thể ở các vùng liên quan tới cảm giác được thưởng. Chặn tín hiệu oxytocin thì con cái khó hình thành gắn bó với bạn đời; tăng tín hiệu thì gắn bó hình thành nhanh hơn.

Đây là phát hiện quan trọng, nhưng là ở chuột. Con người phức tạp hơn nhiều: gắn bó của chúng ta còn dựa vào ký ức, ngôn ngữ, văn hoá, lựa chọn có ý thức. Chuyển thẳng kết quả từ chuột sang người là nơi bắt đầu những hiểu lầm.

Câu chuyện xịt mũi: từ hào hứng đến dè dặt

Năm 2005, tạp chí Nature đăng nghiên cứu của Michael Kosfeld, Ernst Fehr và cộng sự ở Thuỵ Sĩ: người tham gia được xịt oxytocin qua mũi đã giao nhiều tiền hơn cho một "người được uỷ thác" trong một bài tập đầu tư, so với nhóm xịt giả dược. Báo chí lập tức gọi oxytocin là "hoóc-môn lòng tin", và chẳng bao lâu trên mạng đã có người bán "bình xịt tình yêu".

Những năm sau đó, nhiều nhóm làm lại thí nghiệm và không thu được kết quả tương tự. Năm 2015, Gideon Nave, Colin Camerer và Michael McCullough viết một bài tổng quan đánh giá rằng bằng chứng oxytocin xịt mũi làm tăng lòng tin ở người là yếu. Các vấn đề được nêu ra gồm:

• Nhiều nghiên cứu có số người tham gia nhỏ, dễ cho kết quả "tình cờ".
• Không rõ bao nhiêu oxytocin xịt vào mũi thật sự tới được não.
• Cách đo oxytocin trong máu hay nước bọt khác nhau giữa các phòng thí nghiệm, kết quả có lúc không khớp.
• Các nghiên cứu cho kết quả "có tác dụng" dễ được đăng hơn nghiên cứu "không thấy gì".

Một hướng nghiên cứu khác, của Carsten De Dreu và cộng sự quanh năm 2010–2011, còn gợi ý oxytocin có thể làm tăng thiên vị cho người "phe mình" chứ không làm người ta tốt với tất cả mọi người. Kết quả này cũng cần được kiểm chứng thêm, nhưng đủ để thấy oxytocin không đơn giản là "phân tử của lòng tốt".

Cái ôm thì sao: điều nghiên cứu cho thấy

Dù oxytocin không phải phép màu, chạm và ôm vẫn có những lợi ích được ghi nhận khá nhất quán. Một vài nghiên cứu hay được nhắc:

Điểm chung: lợi ích gắn với mối quan hệ và cảm giác được che chở, không chỉ với tiếp xúc da thịt. Cái ôm của người mình tin khác hẳn cái ôm gượng ép.

Oxytocin làm gì — và không làm gì

Tổng hợp những điều khoa học hiện khá chắc chắn và những điều còn là quảng cáo:

Khá chắc chắn

• Oxytocin tham gia vào sinh nở, cho con bú và gắn bó mẹ – con.
• Ở một số loài động vật, oxytocin đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành gắn bó đôi lứa.
• Chạm ấm áp, ôm, mát-xa, cho con bú, thậm chí trò chuyện thân mật có liên quan tới việc giải phóng oxytocin.

Còn tranh cãi hoặc chưa đủ bằng chứng

• Xịt oxytocin qua mũi làm người ta tin nhau hơn, đồng cảm hơn.
• Oxytocin "chữa" được khó khăn giao tiếp ở người lớn hay trẻ em — các thử nghiệm lớn đến nay chưa cho thấy lợi ích rõ ràng.

Không đúng

• "Ôm đủ số lần mỗi ngày sẽ yêu nhau hơn." Không có con số kỳ diệu nào được khoa học xác lập.
• "Mua oxytocin dạng xịt về dùng để hâm nóng tình cảm." Oxytocin là thuốc, có tác dụng phụ, không phải sản phẩm dùng tuỳ tiện.

Cách dùng cái chạm trong đời thường

Bỏ qua chuyện phân tử, điều còn lại rất thực tế: chạm là một ngôn ngữ, và như mọi ngôn ngữ, nó cần được hai bên cùng hiểu.

• Hỏi và lắng nghe. Có người thích được ôm khi buồn, có người cần được để yên một lúc. Có người thấy khoác vai giữa đông người là bình thường, có người ngại. Hỏi thẳng "em muốn anh ôm không" chẳng làm mất lãng mạn.
• Những cái chạm nhỏ, đều đặn. Đặt tay lên vai khi đi ngang, nắm tay khi xem phim, ôm lúc chào đi làm và lúc về nhà. Những cử chỉ vài giây này dễ duy trì hơn những "buổi ôm" được lên lịch.
• Ôm đủ lâu để thả lỏng. Một cái ôm vội vàng vỗ lưng hai cái khác với cái ôm đủ lâu để cả hai thở chậm lại.
• Không chỉ với người yêu. Bố mẹ lớn tuổi, con đã trưởng thành, anh chị em, bạn thân — người Việt vốn ít ôm nhau, nhưng một cái nắm tay mẹ khi ngồi cạnh, một cái vỗ vai bố có khi nói được điều khó nói thành lời.
• Tôn trọng khi người kia không muốn. Chạm khi người kia không thoải mái không tạo ra gắn kết, chỉ tạo ra khoảng cách.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện oxytocin là một bài học tốt về cách đọc tin khoa học. Một phát hiện thú vị ở chuột, một thí nghiệm nhỏ ở người, rồi báo chí biến thành "hoóc-môn tình yêu" — và phải mất hơn mười năm giới nghiên cứu mới gỡ lại được bức tranh. Khi đọc một tiêu đề kiểu "chất X quyết định tình yêu", nên hỏi: nghiên cứu ở người hay động vật, bao nhiêu người tham gia, đã có ai làm lại chưa?

Điều đáng mang về là cái ôm, cái nắm tay vẫn có giá trị — không phải vì nó bơm vào máu một liều thuốc, mà vì nó nói với người kia rằng "mình ở đây". Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bài tổng quan của Nave, Camerer và McCullough (2015) trên Perspectives on Psychological Science, hoặc các bài viết của Larry Young về sinh học của sự gắn bó.