Cùng hát, cùng bước, cùng chèo theo một nhịp làm người ta thấy gần nhau vì khi cơ thể chuyển động khớp với người khác, ranh giới "tôi" và "bạn" mờ đi một chút. Các thí nghiệm của Scott Wiltermuth và Chip Heath (2009) cho thấy những nhóm vừa đi đều bước hay hát đồng thanh hợp tác với nhau tốt hơn; nghiên cứu của nhóm Robin Dunbar về chèo thuyền và hát hợp xướng còn gợi ý chuyển động đồng bộ làm tăng ngưỡng chịu đau, một dấu hiệu gián tiếp cho cảm giác dễ chịu khi ở bên nhau.
Đồng bộ nhịp là gì
Đồng bộ nhịp (synchrony) là khi hai hay nhiều người làm cùng một chuyển động, cùng lúc, theo cùng một nhịp: bước chân đều, tiếng hát hoà, mái chèo nhúng xuống nước cùng một khoảnh khắc. Có những đồng bộ có chủ ý — đội múa, dàn hợp xướng — và có những đồng bộ tự nhiên, như hai người đi cạnh nhau một lúc là bước chân tự khớp, hay khán giả vỗ tay rời rạc rồi dần thành một nhịp.
Từ lâu người ta đã để ý chuyện này. Nhà sử học Mỹ William McNeill, trong cuốn Keeping Together in Time (1995), kể lại cảm giác lạ lùng khi ông tập đi đều trong quân đội: sau hàng giờ bước cùng nhịp với cả trung đội, ông thấy một niềm hân hoan khó tả, như mình lớn hơn chính mình. Ông gọi đó là "gắn kết bằng cơ bắp" và cho rằng nhảy múa, đi đều, lao động theo nhịp có thể là một trong những cách cổ xưa nhất giữ các nhóm người bên nhau.
Các thí nghiệm nói gì
Đi đều bước và hát cùng nhau (2009)
Năm 2009, Scott Wiltermuth và Chip Heath (Đại học Stanford) công bố trên Psychological Science một loạt thí nghiệm. Trong một thí nghiệm, các nhóm nhỏ đi dạo quanh khuôn viên trường: nhóm thì được dặn đi đều bước, nhóm đi bình thường. Trong thí nghiệm khác, các nhóm đeo tai nghe hát theo một bài, có nhóm hát cùng nhịp, có nhóm nghe lệch nhịp nhau.
Sau đó, mọi người làm một bài tập kinh tế mà mỗi người có thể chọn giữ tiền cho mình hoặc góp vào phần chung. Những nhóm vừa chuyển động đồng bộ góp vào phần chung nhiều hơn và tin nhau hơn — kể cả khi họ không thấy vui hơn nhóm kia. Đồng bộ dường như làm tăng cảm giác "chúng ta là một đội".
Gõ nhịp cùng người lạ (2009)
Cùng năm, Michael Hove và Jane Risen cho người tham gia gõ ngón tay theo nhịp trong khi một người thí nghiệm ngồi cạnh cũng gõ. Khi hai người gõ khớp nhịp, người tham gia sau đó đánh giá người kia dễ mến hơn so với khi gõ lệch nhịp. Một việc nhỏ như gõ ngón tay cũng đủ tạo khác biệt.
"Cơn hưng phấn của người chèo thuyền" (2010)
Emma Cohen, Robin Dunbar và cộng sự ở Đại học Oxford nhờ các tay chèo của đội thuyền đại học chèo trên máy tập, lúc một mình, lúc cùng đồng đội theo nhịp đồng bộ. Họ đo ngưỡng chịu đau trước và sau — một cách gián tiếp để ước lượng việc cơ thể giải phóng endorphin, chất liên quan tới cảm giác dễ chịu. Ngưỡng chịu đau tăng nhiều hơn khi chèo đồng bộ với đồng đội, dù cường độ tập như nhau.
Hát hợp xướng và hiệu ứng "phá băng" (2015)
Eiluned Pearce, Jacques Launay và Robin Dunbar theo dõi các lớp học buổi tối dành cho người lớn ở Anh trong nhiều tháng: lớp hát, lớp thủ công, lớp viết sáng tác. Đến cuối khoá, mọi lớp đều thân nhau. Nhưng các lớp hát thân nhanh hơn hẳn ngay từ những buổi đầu — như thể hát cùng nhau là cách "phá băng" hiệu quả.
Đọc kết quả cho đúng
Các nghiên cứu này phần lớn có số người tham gia vừa phải và làm trong điều kiện thí nghiệm. Đo ngưỡng chịu đau chỉ là cách gián tiếp, không đo trực tiếp endorphin trong não. Một số nghiên cứu sau cũng cho thấy hiệu quả của đồng bộ không phải lúc nào cũng lớn. Dù vậy, xu hướng chung khá nhất quán qua nhiều phòng thí nghiệm và nhiều loại hoạt động.
Vì sao cùng nhịp lại gần nhau
- Phải chú ý tới nhau. Muốn khớp nhịp, ta buộc phải để mắt, lắng tai tới người bên cạnh từng giây. Sự chú ý đó tự nó đã là một dạng kết nối.
- Ranh giới mờ đi. Khi chuyển động của mình và người khác trùng nhau, não khó phân biệt đâu là của mình, đâu là của họ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính cảm giác "nhập làm một" này làm ta thấy người kia giống mình hơn.
- Thành công nhỏ liên tục. Mỗi nhịp khớp là một lần "mình làm được cùng nhau". Hàng trăm thành công nhỏ cộng lại thành cảm giác là một đội.
- Cơ thể dễ chịu. Vận động nhịp nhàng, hát, thở sâu đều giúp cơ thể thư giãn, và ta gắn cảm giác dễ chịu đó với người cùng làm.
Đồng bộ trong văn hoá Việt
Văn hoá Việt có rất nhiều hoạt động đồng bộ nhịp, phần lớn gắn với lao động và lễ hội:
| Hoạt động | Đồng bộ ở đâu |
|---|---|
| Hò kéo lưới, hò chèo thuyền, hò kéo gỗ | Người xướng một câu, cả nhóm đáp và dồn sức cùng một nhịp |
| Giã gạo chày đôi, chày ba | Mỗi người phải nhịp nhàng để chày không va nhau |
| Đua ghe ngo của đồng bào Khmer Nam Bộ, đua thuyền ở nhiều lễ hội | Hàng chục tay chèo theo tiếng hiệu lệnh, lệch một nhịp là thuyền chậm |
| Nhảy sạp | Người gõ sạp và người nhảy phải khớp từng nhịp |
| Múa xoè của đồng bào Thái | Cả vòng người nắm tay, bước cùng một nhịp |
| Tập thể dục giữa giờ, múa sân trường | Cả trường, cả xóm cùng một bài, một nhạc |
Ông bà ta không cần thí nghiệm để biết rằng một câu hò chung làm việc nặng nhẹ đi và làm người cùng làm gần nhau hơn.
Thử đồng bộ cùng người thương
Không cần dàn hợp xướng hay thuyền rồng. Vài gợi ý cho hai người hoặc cả nhà:
- Đi bộ cùng nhịp. Đi dạo buổi tối, thử để bước chân khớp nhau trong vài phút. Khi đi cạnh nhau, chuyện trò cũng dễ hơn ngồi đối diện.
- Hát cùng một bài. Hát karaoke ở nhà, hát theo đài trên xe, hát ru con cùng nhau. Không cần hay, chỉ cần cùng.
- Nấu ăn theo nhịp. Một người thái, một người cho vào chảo; nhào bột cùng nhau — sự phối hợp tự nhiên trong bếp cũng là một dạng đồng bộ.
- Tập cùng một bài. Yoga, thái cực quyền, đạp xe đôi, chèo thuyền kayak đôi, nhảy theo video.
- Vỗ tay, gõ nhịp với trẻ nhỏ. Những bài đồng dao vỗ tay như "Kéo cưa lừa xẻ" là bài tập đồng bộ đầu tiên của nhiều người.
- Thở cùng nhau. Trước khi ngủ, nằm cạnh nhau thở chậm theo cùng một nhịp đếm vài phút.
Lưu ý an toàn: chèo thuyền phải mặc áo phao và chọn nơi nước lặng; tập thể dục cùng người lớn tuổi thì chọn nhịp của người chậm hơn, đừng để ai cố theo cho bằng được.
Góc nhìn hôm nay
Cuộc sống hiện đại có rất ít khoảnh khắc đồng bộ: mỗi người một tai nghe, một màn hình, một lịch trình. Ngay cả trong một gia đình, bữa sáng cũng có khi mỗi người ăn một giờ. Có lẽ vì vậy những lúc cả sân vận động cùng hát, cả xóm cùng múa hay cả nhà cùng hát một bài trong đám cưới lại đọng lại lâu như thế.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Keeping Together in Time của William McNeill, bài "Synchrony and cooperation" của Wiltermuth và Heath (2009), và các bài viết phổ thông của Robin Dunbar về âm nhạc, tiếng cười và sự gắn kết xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hát cùng nhau làm người ta gắn kết?
Khi hát cùng nhịp, mỗi người phải lắng nghe người khác, hơi thở và giọng hoà vào nhau, tạo cảm giác "chúng ta là một". Nghiên cứu của Pearce, Launay và Dunbar (2015) cho thấy các lớp hát thân nhau nhanh hơn lớp thủ công hay viết sáng tác ngay từ những buổi đầu.
Đồng bộ nhịp là gì?
Đồng bộ nhịp là khi nhiều người làm cùng một chuyển động, cùng lúc, theo cùng một nhịp, như đi đều bước, hát đồng thanh hay chèo thuyền. Các thí nghiệm cho thấy nó làm tăng thiện cảm, lòng tin và sự hợp tác giữa những người cùng tham gia.
Thí nghiệm của Wiltermuth và Heath năm 2009 là gì?
Hai nhà nghiên cứu Stanford cho các nhóm đi đều bước hoặc hát cùng nhịp, rồi làm một bài tập kinh tế về góp vào phần chung. Các nhóm vừa chuyển động đồng bộ hợp tác và tin nhau nhiều hơn các nhóm không đồng bộ.
Chèo thuyền đồng đội có tác dụng gì với tinh thần?
Nghiên cứu của Emma Cohen, Robin Dunbar và cộng sự (2010) thấy các tay chèo có ngưỡng chịu đau tăng nhiều hơn khi chèo đồng bộ với đồng đội so với chèo một mình. Đây là dấu hiệu gián tiếp cho thấy hoạt động đồng bộ có thể làm cơ thể dễ chịu hơn.
Hai người có thể làm gì để "đồng bộ" với nhau?
Đi dạo cùng nhịp bước, hát chung một bài, nấu ăn phối hợp, tập yoga hay đạp xe đôi, thậm chí thở chậm cùng nhau trước khi ngủ. Điều quan trọng là chọn nhịp vừa với người chậm hơn để cả hai cùng thoải mái.
