Thứ tự sinh gần như không quyết định tính cách. Các nghiên cứu lớn nhất gần đây, với hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn người, cho thấy con cả, con giữa, con út khác nhau về tính cách ở mức rất nhỏ hoặc không đáng kể; chỉ có một chênh lệch nhỏ về điểm trí tuệ nghiêng về con đầu, nhỏ đến mức không dùng để đoán được cho từng người. Những nhãn quen thuộc như "con cả nghiêm túc", "con út nhõng nhẽo" phần lớn đến từ cách gia đình đối xử và kỳ vọng, chứ không phải từ vị trí sinh ra.
Ý tưởng bắt đầu từ đâu
Người đưa thứ tự sinh vào tâm lý học là bác sĩ người Áo Alfred Adler (1870–1937), một đồng nghiệp rồi tách ra khỏi Sigmund Freud. Adler cho rằng vị trí của đứa trẻ trong nhà ảnh hưởng đến cách nó tìm chỗ đứng: con cả từng là "con một" rồi bị "truất ngôi" khi em ra đời; con giữa phải cạnh tranh từ hai phía; con út được cưng chiều. Đây là những quan sát lâm sàng hấp dẫn, nhưng Adler không có dữ liệu thống kê lớn để kiểm chứng.
Năm 1996, nhà sử học khoa học Frank Sulloway xuất bản Born to Rebel, lập luận rằng con thứ có xu hướng cởi mở, nổi loạn hơn, còn con cả bảo thủ hơn, dựa trên phân tích tiểu sử nhiều nhân vật lịch sử. Cuốn sách rất nổi tiếng và góp phần làm "thuyết thứ tự sinh" lan rộng trong văn hoá đại chúng. Tuy nhiên, phương pháp của ông bị nhiều nhà nghiên cứu khác chất vấn, và các kết quả không lặp lại được rõ ràng trong dữ liệu dân số lớn.
Dữ liệu lớn nói gì
Rohrer, Egloff và Schmukle (2015)
Năm 2015, ba nhà tâm lý học Julia Rohrer, Boris Egloff và Stefan Schmukle công bố trên tạp chí PNAS một phân tích dữ liệu từ ba cuộc khảo sát quốc gia lớn ở Anh, Mỹ và Đức, tổng cộng khoảng hai mươi nghìn người. Họ so sánh cả giữa các gia đình và trong cùng một gia đình — cách so sánh thứ hai quan trọng vì loại được khác biệt giữa các nhà (nhà đông con thường khác nhà ít con về nhiều mặt).
Kết quả: không tìm thấy ảnh hưởng đáng kể của thứ tự sinh lên tính hướng ngoại, sự ổn định cảm xúc, tính dễ chịu, tính tận tâm hay trí tưởng tượng. Điều duy nhất lặp lại được là con đầu có điểm trí tuệ cao hơn một chút, và tự đánh giá mình "ham hiểu biết" cao hơn một chút — nhưng mức chênh nhỏ.
Damian và Roberts (2015)
Cùng năm, Rodica Damian và Brent Roberts phân tích dữ liệu của hơn ba trăm nghìn học sinh trung học Mỹ. Họ cũng tìm thấy những khác biệt về tính cách theo thứ tự sinh, nhưng nhỏ đến mức gần như bằng không — nhỏ hơn rất nhiều so với điều người ta vẫn tin.
Nghiên cứu nghĩa vụ quân sự ở Na Uy
Một nghiên cứu nổi tiếng của Petter Kristensen và Tor Bjerkedal (2007, tạp chí Science) dùng điểm kiểm tra của nam thanh niên Na Uy khi khám nghĩa vụ. Con đầu có điểm cao hơn con thứ vài điểm. Điều thú vị: con thứ nào mà anh chị lớn đã mất từ sớm, tức là được nuôi lớn trong vai "con cả", thì có điểm gần với con cả. Điều này gợi ý rằng khác biệt nhỏ ấy đến từ vai trò trong gia đình (ví dụ việc kèm em học, được bố mẹ dành nhiều thời gian lúc đầu), chứ không phải từ sinh học.
Tóm tắt: niềm tin phổ biến và điều nghiên cứu thấy
| Niềm tin phổ biến | Điều nghiên cứu lớn thấy |
|---|---|
| Con cả có trách nhiệm, thích lãnh đạo | Không có khác biệt đáng kể về tính tận tâm khi so trong cùng gia đình |
| Con giữa bị "bỏ quên", khó tính | Không có bằng chứng thống kê vững |
| Con út nhõng nhẽo, thích gây cười | Không có khác biệt đáng kể về tính dễ chịu hay hướng ngoại |
| Con cả thông minh hơn | Có chênh lệch nhỏ về điểm trí tuệ, quá nhỏ để đoán cho từng người |
| Con một ích kỷ, cô đơn | Không được ủng hộ bởi các tổng hợp nghiên cứu (xem bài về con một) |
Vì sao ai cũng thấy "đúng"
Nếu dữ liệu không ủng hộ, tại sao gần như ai cũng thấy thuyết thứ tự sinh "đúng với nhà mình"?
- So sánh sai tuổi. Ta so anh cả 20 tuổi với em út 12 tuổi rồi kết luận anh cả chín chắn hơn. Thật ra đó là khác biệt tuổi tác, không phải thứ tự sinh.
- Thiên kiến xác nhận. Ta nhớ những lần em út nhõng nhẽo và quên những lần nó tự lập.
- Vai trò được giao. Trong gia đình Việt, con cả thường được giao trông em, gánh việc nhà, làm gương. Đứa trẻ nào được giao những việc ấy cũng sẽ học cách có trách nhiệm — dù sinh thứ mấy.
- Nhãn tự ứng nghiệm. Khi cả nhà gọi một đứa là "đứa hậu đậu", nó dễ sống đúng vai đó.
Nói cách khác, những gì ta thấy ở anh chị em mình là có thật, nhưng nguyên nhân thường nằm ở cách cả nhà đối xử với từng người, chứ không phải ở con số thứ tự.
Điều này có ý nghĩa gì với anh chị em
Bỏ dần những nhãn cũ
Nhiều anh chị em ruột đến tuổi trung niên vẫn đối xử với nhau theo vai hồi nhỏ: chị cả vẫn ra lệnh, em út vẫn bị coi là "đứa trẻ", anh giữa vẫn bị quên. Biết rằng những vai ấy không phải bẩm sinh giúp ta nhìn lại: em út giờ có thể đã là kỹ sư giỏi, chị cả có thể đang rất cần được người khác chăm sóc.
Cùng nhau kể lại tuổi thơ
Một việc anh chị em có thể làm cùng: ngồi với nhau và mỗi người kể "hồi nhỏ, mình nghĩ vai của mình trong nhà là gì". Nhiều người bất ngờ khi nghe anh chị em kể khác hẳn điều mình tưởng — người mình nghĩ là "được cưng nhất" lại thấy mình luôn phải cố gắng.
Chia việc theo điểm mạnh thật, không theo thứ tự
Khi cả nhà cùng lo một việc — tổ chức giỗ, sửa nhà cho bố mẹ, chăm người ốm — thay vì mặc định "anh cả lo", hãy hỏi ai giỏi việc gì, ai đang có thời gian. Em út giỏi công nghệ lo phần liên lạc, chị giữa giỏi nấu nướng lo phần cỗ, anh cả ở gần lo phần đưa đón.
Với cha mẹ đang nuôi con nhỏ
Không cần lo "con thứ hai sẽ thua thiệt" hay "con út sẽ hư". Điều đáng để ý hơn là cách mỗi đứa trẻ được đối xử: có được thời gian riêng không, có bị gán nhãn không, có bị giao quá nhiều trách nhiệm so với tuổi không. Những điều đó cha mẹ điều chỉnh được, còn thứ tự sinh thì không.
Góc nhìn hôm nay
Thuyết thứ tự sinh vẫn xuất hiện nhiều trên mạng xã hội dưới dạng trắc nghiệm vui, và đọc cho vui thì không sao. Chỉ nên nhớ đó là giải trí, giống như đọc tử vi, không phải khoa học. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bản tóm tắt nghiên cứu của Rohrer và cộng sự (2015) trên PNAS, vốn được viết khá dễ hiểu, hoặc các bài phổ biến khoa học tiếng Việt dẫn lại nghiên cứu này.
Còn với anh chị em đã lớn, một câu hỏi đơn giản trong lần gặp tới — "hồi nhỏ, em có thấy mình bị đối xử khác không?" — có thể mở ra một cuộc trò chuyện mà cả hai đã chờ nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Thứ tự sinh có ảnh hưởng đến tính cách không?
Theo các nghiên cứu lớn nhất gần đây như của Rohrer và cộng sự (2015) với khoảng hai mươi nghìn người, ảnh hưởng của thứ tự sinh lên tính cách rất nhỏ hoặc không đáng kể. Những khác biệt ta thấy chủ yếu đến từ tuổi tác và cách gia đình đối xử.
Con cả có thông minh hơn em không?
Một số nghiên cứu thấy con đầu có điểm trí tuệ cao hơn một chút, nhưng mức chênh nhỏ và không dùng để đoán được cho từng người. Nghiên cứu ở Na Uy gợi ý chênh lệch này đến từ vai trò trong gia đình chứ không phải sinh học.
Ai là người đưa ra thuyết thứ tự sinh?
Bác sĩ tâm lý người Áo Alfred Adler đầu thế kỷ 20 là người đầu tiên đưa ý tưởng này vào tâm lý học. Năm 1996, Frank Sulloway làm nó nổi tiếng hơn với cuốn Born to Rebel, nhưng kết quả của ông bị nhiều nhà nghiên cứu chất vấn.
Con giữa có bị thiệt thòi không?
Không có bằng chứng thống kê vững rằng con giữa có tính cách khác biệt hay thiệt thòi vì vị trí sinh. Điều quan trọng hơn là trong thực tế đứa trẻ có được quan tâm và dành thời gian riêng hay không.
Vì sao thuyết thứ tự sinh nghe có vẻ đúng?
Vì ta hay so sánh anh chị em ở các độ tuổi khác nhau, nhớ những gì khớp với niềm tin của mình, và vì gia đình thường giao vai khác nhau cho con cả, con út. Những vai đó định hình hành vi, không phải con số thứ tự.
