Ảnh gia đình mỗi năm một tấm là truyền thống chụp cả nhà ở cùng một chỗ, cùng tư thế, vào cùng một dịp mỗi năm, để sau nhiều năm xếp các tấm cạnh nhau và thấy cả gia đình lớn lên, già đi. Cái hay không nằm ở từng tấm ảnh đẹp, mà ở chuỗi ảnh: càng lâu càng quý. Bài này kể về vài dự án ảnh lặp lại nổi tiếng thế giới và cách bắt đầu, giữ gìn truyền thống ấy cho nhà mình.
Vì sao một chuỗi ảnh lại xúc động hơn một tấm ảnh đẹp
Một tấm ảnh chụp một khoảnh khắc. Một chuỗi ảnh cùng góc, cùng tư thế qua nhiều năm cho thấy thời gian: đứa bé được bế trên tay, rồi đứng ngang vai bố, rồi cao hơn bố; mái tóc mẹ từ đen sang muối tiêu; một người mới xuất hiện trong khung hình, một chỗ trống ở năm có người đi xa. Người xem không cần ai giải thích, họ tự đọc ra câu chuyện.
Chuỗi ảnh cũng là một nghi thức: một việc lặp lại, có quy tắc riêng, có ý nghĩa với những người tham gia. Các nhà nghiên cứu gia đình như Barbara Fiese nhấn mạnh rằng nghi thức có giá trị nhờ tính lặp lại và cảm giác "đây là việc của nhà mình". Một buổi chụp ảnh mỗi năm hội đủ cả hai.
Những dự án ảnh lặp lại nổi tiếng
Chị em nhà Brown: bốn người, hơn bốn mươi năm
Năm 1975, nhiếp ảnh gia người Mỹ Nicholas Nixon chụp vợ mình là Bebe cùng ba chị em của bà. Từ đó, mỗi năm ông chụp lại bốn chị em, luôn đứng theo cùng một thứ tự, bằng máy ảnh khổ lớn, ảnh đen trắng. Chuỗi ảnh The Brown Sisters kéo dài hơn bốn thập kỷ và được Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) trưng bày, trở thành một trong những dự án nhiếp ảnh về thời gian được nhắc tới nhiều nhất.
Năm người bạn ở hồ Copco
Năm 1982, năm người bạn ở California chụp một tấm ảnh ngồi trên băng ghế trước một căn nhà gỗ bên hồ Copco. Từ đó, cứ năm năm một lần, họ quay lại đúng chỗ ấy, ngồi đúng thứ tự, cố gắng giữ đúng tư thế, có lần còn mặc lại đúng kiểu quần áo cũ. Chuỗi ảnh được báo chí nhiều nước đăng lại như một câu chuyện về tình bạn bền bỉ.
Ảnh "tái hiện" thời thơ ấu
Một kiểu khác là tái hiện ảnh cũ: lấy một tấm ảnh thời nhỏ, rồi khi đã lớn, quay lại đúng chỗ, mặc đồ tương tự, tạo đúng dáng. Nhiếp ảnh gia Argentina Irina Werning đã làm loạt ảnh Back to the Future theo cách này từ khoảng năm 2010, khơi lên phong trào tái hiện ảnh gia đình ở nhiều nơi. Đây không phải truyền thống hằng năm nhưng là cách hay để bắt đầu khi trong nhà đã có sẵn ảnh cũ.
Thiết lập truyền thống: năm quyết định đầu tiên
| Quyết định | Gợi ý | Vì sao |
|---|---|---|
| Ngày chụp | Mùng Một Tết, sinh nhật đứa con đầu, Ngày Gia đình 28/6 | Ngày cố định thì không cần nhớ, không cần bàn lại |
| Địa điểm | Bậc thềm nhà, gốc cây trong sân, cổng nhà ông bà | Chỗ ít thay đổi qua nhiều năm, dễ quay lại |
| Tư thế và thứ tự | Mọi người đứng theo một thứ tự cố định | Giúp so sánh qua các năm, thấy rõ ai lớn lên |
| Một vật quen | Cùng một chiếc ghế, một con gấu bông, một tấm biển gỗ không chữ | Vật cố định làm "thước đo" cho sự thay đổi |
| Ai chụp | Chân máy và hẹn giờ, hoặc nhờ cùng một người thân | Để cả nhà cùng có mặt trong ảnh |
Chỗ chụp không cần đẹp, chỉ cần còn đó. Một góc nhà thuê có thể đổi sau vài năm; bậc thềm nhà ông bà hay cổng trường cũ thường bền hơn. Nếu nhà hay chuyển chỗ ở, hãy để vật quen (chiếc ghế, tấm chăn) làm điểm cố định thay cho địa điểm.
Khi gia đình thay đổi
Một chuỗi ảnh nhiều năm chắc chắn sẽ gặp những năm khác thường. Đó cũng là phần quý nhất của nó.
- Có thêm người: em bé mới sinh, con dâu, con rể, con riêng. Hãy thêm chỗ trong khung hình; người mới đứng vào hàng là cách nói "chào mừng" rõ ràng nhất.
- Có người ở xa: chụp với một tấm ảnh in của người vắng mặt, hoặc ghép ảnh họ tự chụp cùng ngày ở nơi khác.
- Có người mất: nhiều nhà vẫn để một khoảng trống, một chiếc ghế, hay cầm ảnh người đã khuất. Không có cách nào đúng; hãy hỏi ý cả nhà.
- Năm bị lỡ: chụp bù vào dịp gần nhất và ghi chú lại. Một năm lỡ không làm hỏng cả chuỗi.
- Con lớn ngại chụp: ở tuổi mới lớn, nhiều bạn không thích đứng tạo dáng. Cho các con tự chọn trang phục, hoặc thêm một tấm "tự do" sau tấm chuẩn, giúp buổi chụp bớt gượng.
Lưu giữ chuỗi ảnh qua nhiều chục năm
Ảnh số rất dễ mất: điện thoại hỏng, tài khoản quên mật khẩu, ổ cứng chết. Những người làm lưu trữ ảnh thường khuyên quy tắc 3-2-1: giữ ít nhất 3 bản, trên 2 loại thiết bị khác nhau, trong đó 1 bản ở nơi khác (một dịch vụ lưu trữ trực tuyến, hoặc nhà người thân).
- Đặt tên tệp theo năm: ví dụ "anh-ca-nha-2026.jpg", để sắp xếp tự động theo thứ tự.
- In ra mỗi năm một tấm: một khung ảnh hoặc một cuốn album riêng chỉ cho chuỗi ảnh. Bản in là bản dễ thấy nhất và không phụ thuộc thiết bị.
- Ghi chú phía sau: ngày, nơi chụp, tuổi các con, một sự kiện của năm đó.
- Cho nhiều người giữ bản sao: anh chị em mỗi người một bản, để không có "người giữ duy nhất".
Biến buổi chụp thành một ngày đáng nhớ
Buổi chụp không cần chỉ là năm phút đứng trước ống kính. Nhiều nhà gắn nó với một bữa ăn sau đó, hoặc cả nhà cùng xem lại tất cả ảnh các năm trước. Lúc ấy trẻ con thường nhao nhao chỉ vào mình hồi bé, ông bà kể lại chuyện của từng năm. Mỗi tấm ảnh thành một cái móc để treo những câu chuyện gia đình.
Một ý khác là sau buổi chụp, mỗi người nói một câu về năm vừa qua và ghi vào mặt sau tấm ảnh in. Vài chục năm sau, những dòng chữ ấy đôi khi còn quý hơn tấm ảnh.
Góc nhìn hôm nay
Điều khó nhất của truyền thống này là năm đầu tiên và năm thứ ba. Năm đầu vì phải bắt đầu, năm thứ ba vì lúc ấy sự háo hức đã qua mà chuỗi ảnh chưa đủ dài để thấy giá trị. Qua được năm thứ năm, chuỗi ảnh tự giữ mình: không ai muốn là người làm đứt nó. Nếu nhà bạn chưa có, năm nay là năm tốt nhất để chụp tấm đầu tiên.
Nếu cần mẹo về chân máy, hẹn giờ, ánh sáng khi tự chụp ảnh cả nhà, danh mục "Cả nhà cùng làm" trên trang này có bài riêng về kỹ thuật tự chụp. Muốn xem cảm hứng, hãy tìm chuỗi ảnh The Brown Sisters của Nicholas Nixon, đã được in thành sách.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh gia đình mỗi năm một tấm nên chọn ngày nào?
Nên chọn một ngày cố định như mùng Một Tết, sinh nhật đứa con đầu hay Ngày Gia đình Việt Nam 28/6. Ngày cố định giúp cả nhà không phải nhớ hay bàn lại, nên truyền thống dễ giữ lâu.
The Brown Sisters là gì?
Là chuỗi ảnh của nhiếp ảnh gia Mỹ Nicholas Nixon chụp vợ ông và ba chị em của bà mỗi năm một lần, bắt đầu từ năm 1975. Bốn chị em luôn đứng theo cùng thứ tự, và chuỗi ảnh kéo dài hơn bốn mươi năm.
Làm sao lưu ảnh gia đình không bị mất?
Áp dụng quy tắc 3-2-1: ít nhất 3 bản sao, trên 2 loại thiết bị, 1 bản ở nơi khác. In mỗi năm một tấm và cho nhiều người trong nhà cùng giữ bản sao.
Gia đình có người mất thì có nên tiếp tục chụp ảnh thường niên?
Nhiều nhà vẫn tiếp tục, để một khoảng trống, một chiếc ghế hoặc cầm ảnh người đã khuất như một cách tưởng nhớ. Không có cách đúng duy nhất; hãy hỏi ý mọi người và tôn trọng người còn đang buồn.
