Nhật ký chung là một cuốn sổ hai người (hoặc cả nhà) cùng viết, mỗi người vài dòng, để lưu lại những ngày đã sống bên nhau. Sổ lưu bút gia đình là cuốn sổ đặt ở nhà cho người thân, khách đến chơi, con cháu về quê ghi lại đôi lời. Cả hai không cần văn hay; giá trị của chúng lộ ra sau vài năm, khi mở lại và thấy những điều tưởng nhỏ nay đã thành ký ức không gì thay được. Bài này gợi ý cách bắt đầu, viết gì và giữ cuốn sổ sống lâu.
Vì sao viết chung lại khác viết riêng
Nhật ký riêng là nơi một người nói chuyện với chính mình. Nhật ký chung là nơi hai góc nhìn về cùng một quãng đời nằm cạnh nhau. Đọc lại, ta thấy người kia nhớ những gì về ngày dọn về nhà mới, về ngày con chào đời, và những gì họ thấy quan trọng mà mình đã quên.
Viết cũng có tác dụng riêng. Nhà tâm lý học người Mỹ James Pennebaker từ năm 1986 đã thực hiện nhiều nghiên cứu về "viết bộc lộ", cho thấy viết về trải nghiệm cảm xúc vài lần, mỗi lần khoảng mười lăm, hai mươi phút, có liên hệ với một số lợi ích về sức khoẻ và tâm trạng ở nhiều nhóm người tham gia. Robert Emmons và Michael McCullough (2003) thì thấy những người viết đều đặn về điều mình biết ơn đánh giá cuộc sống tích cực hơn so với nhóm viết về chuyện phiền lòng hay chuyện trung tính. Các nghiên cứu này nói về viết cá nhân và hiệu quả không lớn như nhiều bài báo quảng bá; nhưng chúng gợi ý rằng việc đặt bút xuống ghi lại có ý nghĩa thật.
Các kiểu nhật ký chung
| Kiểu | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Sổ một dòng mỗi ngày | Mỗi trang là một ngày trong năm, chia nhiều ô cho nhiều năm; mỗi tối ghi một câu | Cặp đôi bận rộn, thích thấy "năm nay so với năm trước" |
| Sổ câu hỏi | Mỗi tuần một câu hỏi, hai người cùng trả lời ở hai cột | Người không biết bắt đầu viết gì |
| Sổ chuyền tay | Một người viết rồi để sổ lên gối người kia; người kia viết tiếp và chuyền lại | Cặp đôi ít nói, ngại nói thẳng điều tình cảm |
| Sổ chuyến đi | Mỗi chuyến đi một vài trang: vé, lá khô, vài dòng mỗi người | Cặp đôi, nhóm bạn hay đi chơi chung |
| Sổ cả nhà | Đặt ở bàn ăn, ai muốn viết gì, dán gì thì viết | Gia đình có con, nhiều thế hệ |
Viết gì khi không biết viết gì
Phần lớn nhật ký chung chết yểu vì trang trắng. Một danh sách câu gợi ý để sẵn ở bìa sau giúp lúc bí:
- Hôm nay có điều gì làm mình cười?
- Một điều nhỏ người kia làm mà mình biết ơn tuần này.
- Món ăn ngon nhất tháng này.
- Một câu con nói khiến cả nhà nhớ mãi.
- Nếu năm nay có tên, mình đặt nó là gì?
- Điều mình mong làm cùng nhau trong ba tháng tới.
- Thời tiết hôm nay và mình đã làm gì.
Câu gợi ý cho sổ cả nhà có trẻ
Khi cuốn sổ đặt ở bàn ăn cho cả nhà, câu hỏi nên đủ đơn giản để trẻ trả lời được bằng một câu hoặc một hình vẽ:
- Hôm nay con thích nhất lúc nào?
- Vẽ món ăn cả nhà ăn tối nay.
- Ai trong nhà đã giúp con hôm nay?
- Cuối tuần này cả nhà nên làm gì cùng nhau?
Trẻ chưa biết viết có thể kể để bố mẹ ghi lại đúng lời con, kể cả lời ngô nghê. Vài năm sau, chính những câu ấy làm cả nhà bật cười khi đọc lại.
Những câu rất đời thường — thời tiết, món ăn, giá mớ rau — lại thường là thứ thú vị nhất khi đọc lại sau mười năm. Đừng ngại viết chuyện "vặt".
Sổ lưu bút gia đình: từ lưu bút học trò đến sổ ở nhà
Nhiều thế hệ học trò Việt Nam quen với cuốn sổ lưu bút cuối cấp: chuyền tay nhau qua cả lớp, mỗi người một trang, có ảnh thẻ, lời chúc, chữ ký, đôi khi cả cánh hoa phượng ép. Sau nhiều năm, cuốn sổ ấy thường là món đồ người ta giữ lâu nhất từ thời đi học.
Ý tưởng ấy có thể mang về nhà:
- Sổ ở nhà ông bà: con cháu mỗi lần về quê ghi một dòng, ký tên, ghi ngày. Sau vài cái Tết, cuốn sổ thành danh sách ai đã về, lớn lên ra sao qua nét chữ.
- Sổ khách: bạn bè đến chơi nhà ghi lại đôi lời; trẻ con có thể vẽ.
- Sổ cho một dịp: lễ mừng thọ, đám cưới, buổi họp mặt đại gia đình. Mỗi người viết một kỷ niệm với nhân vật chính.
- Sổ của con: bố mẹ ghi lại những câu nói ngộ nghĩnh, cột mốc nhỏ; khi con lớn, trao lại cho con.
Giữ cuốn sổ sống lâu
- Chọn chỗ đặt dễ thấy: cạnh giường, trên bàn ăn. Sổ cất trong tủ là sổ bị quên.
- Đặt nhịp nhẹ nhàng: một dòng mỗi ngày hoặc một trang mỗi tuần, không đặt mục tiêu quá cao.
- Không chấm chữa: không sửa lỗi chính tả của người kia, không chê viết ngắn. Đặc biệt với trẻ, chữ xấu hay sai cũng là một phần đáng nhớ.
- Gắn với một nghi thức: ghi sổ sau bữa tối Chủ nhật, đọc lại vào đêm giao thừa.
- Bỏ lỡ thì viết tiếp: một tháng bỏ trống không sao, cứ ghi ngày hôm nay và đi tiếp.
Riêng tư và tôn trọng
Nhật ký chung có những quy tắc ngầm cần nói rõ từ đầu:
- Cuốn sổ chung không phải chỗ để trách móc hay "ghi sổ nợ" lỗi của người kia. Chuyện cần giải quyết thì nói trực tiếp.
- Mỗi người vẫn có quyền có nhật ký riêng, và không đọc nhật ký riêng của nhau.
- Sổ cả nhà có trẻ đọc được thì tránh viết chuyện người lớn chưa nên để trẻ biết.
- Muốn đăng một trang lên mạng, hỏi ý người cùng viết trước.
Sổ giấy hay ứng dụng, và đọc lại cùng nhau
Ứng dụng nhật ký tiện, có ảnh, tìm kiếm nhanh, không sợ thất lạc nếu được sao lưu. Sổ giấy chậm hơn nhưng có nét chữ, có vết cà phê, có tấm vé dán vào, và không phụ thuộc vào một công ty nào còn tồn tại hay không sau hai mươi năm. Nhiều cặp chọn cả hai: ghi hằng ngày trên điện thoại, cuối năm chọn những dòng hay nhất chép tay hoặc in ra thành một cuốn.
Đọc lại cùng nhau
Một cuốn nhật ký chung chỉ thật sự sống khi được đọc lại. Nhiều cặp đôi chọn một dịp cố định trong năm, như đêm cuối năm hay một buổi tối đầu xuân, để cùng mở sổ đọc lại những trang của năm cũ. Trang nào làm cả hai bật cười, trang nào khiến một người ngạc nhiên vì người kia đã viết điều mình không ngờ. Buổi đọc lại cũng là lúc nhìn ra một năm của hai người đã có những gì, kể cả những điều vụn vặt mà nếu không ghi thì đã quên mất.
Góc nhìn hôm nay
Bắt đầu bằng một cuốn sổ bình thường và một câu hỏi ở trang đầu: "Hôm nay mình đã làm gì cùng nhau?" Đừng chờ cuốn sổ đẹp hay dịp đặc biệt. Ngày bình thường đầu tiên được ghi lại sẽ là trang quý nhất sau này, vì nó cho thấy cuộc sống chung đã bắt đầu từ những ngày rất thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký cặp đôi là gì?
Là cuốn sổ hai người cùng viết, mỗi người vài dòng về những ngày đã sống bên nhau, có thể theo câu hỏi gợi ý hoặc tự do. Đọc lại sau vài năm, hai người thấy được hai góc nhìn về cùng một quãng đời.
Viết gì vào nhật ký chung?
Những điều đời thường thường là hay nhất: điều làm mình cười hôm nay, món ăn ngon, câu con nói, điều biết ơn ở người kia. Có thể để sẵn danh sách câu gợi ý ở bìa sau cho những lúc không biết viết gì.
Sổ lưu bút gia đình dùng thế nào?
Đặt một cuốn sổ ở nhà ông bà hoặc nhà mình để người thân, khách đến chơi ghi đôi lời, ký tên và ghi ngày. Cũng có thể làm sổ riêng cho một dịp như lễ mừng thọ, mỗi người viết một kỷ niệm với nhân vật chính.
Viết nhật ký có lợi ích gì?
Nghiên cứu của James Pennebaker về viết bộc lộ và của Emmons và McCullough về viết lời biết ơn cho thấy một số lợi ích nhỏ cho tâm trạng và cách nhìn cuộc sống. Các nghiên cứu này chủ yếu về viết cá nhân, nên nên xem như gợi ý hơn là cam kết.
