Nghi thức gia đình là những việc cả nhà lặp lại và mang ý nghĩa "nhà mình là như thế": bữa cơm tối đông đủ, mâm cỗ đêm giao thừa, chuyến về quê mỗi hè, câu chúc ngủ ngon quen thuộc. Chúng giữ cả nhà gắn bó vì cho mỗi người cảm giác thuộc về, cho trẻ một nhịp đời có thể đoán trước, và là chỗ dựa khi gia đình trải qua biến cố. Nhà tâm lý học Barbara Fiese và nhiều đồng nghiệp đã tổng kết hàng chục năm nghiên cứu về điều này.
Thói quen và nghi thức khác nhau thế nào
Barbara Fiese, nhà tâm lý học Mỹ chuyên nghiên cứu gia đình, cùng các cộng sự đăng năm 2002 một bài tổng quan trên tạp chí Journal of Family Psychology, điểm lại khoảng năm mươi năm nghiên cứu về thói quen và nghi thức gia đình. Họ phân biệt hai khái niệm hay bị dùng lẫn:
| Thói quen (routine) | Nghi thức (ritual) | |
|---|---|---|
| Lời nói đi kèm | Mang tính công việc: "Ăn đi cho kịp giờ" | Mang tính biểu tượng: "Nhà mình tối nào cũng ăn cùng nhau" |
| Ý nghĩa | Việc cần làm | "Chúng ta là ai" |
| Khi bỏ lỡ | Phiền một chút rồi thôi | Thấy thiếu, thấy buồn |
| Ví dụ | Đánh răng trước khi ngủ | Bố kể một chuyện trước khi ngủ, bằng một câu mở đầu quen thuộc |
Một việc có thể bắt đầu như thói quen rồi dần thành nghi thức. Bữa cơm tối chỉ là để ăn, nhưng khi nó có những phần lặp lại — mời ông bà trước, mỗi người kể một chuyện trong ngày — nó mang thêm ý nghĩa. Người ta nhận ra nghi thức rõ nhất khi nó bị bỏ lỡ.
Ba loại nghi thức theo Wolin và Bennett
Năm 1984, nhà tâm thần học Steven Wolin và nhà nhân học Linda Bennett chia nghi thức gia đình thành ba nhóm, cách chia vẫn được dùng nhiều:
- Lễ hội chung của cộng đồng: những dịp cả xã hội cùng đón, nhưng mỗi nhà đón một kiểu. Với người Việt là Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Trung thu, ngày giỗ.
- Truyền thống riêng của gia đình: sinh nhật, chuyến đi hằng năm, ngày họp mặt anh chị em. Mang dấu ấn riêng hơn.
- Tương tác lặp lại hằng ngày: bữa tối, giờ đi ngủ, cách chào khi về nhà. Ít ai để ý nhưng chiếm nhiều thời gian nhất.
Vì sao những việc lặp lại lại quan trọng
Cảm giác thuộc về
Nghi thức là cách một gia đình nói với các thành viên, không cần lời: "con là người nhà mình". Một đứa trẻ biết rằng tối thứ Bảy nào cả nhà cũng nấu chè, rằng sáng mùng Một nào bố cũng xông đất, là đứa trẻ biết mình có một chỗ cố định trong thế giới.
Trẻ cần sự đoán trước được
Bài tổng quan của Fiese và cộng sự ghi nhận nhiều nghiên cứu liên hệ giữa thói quen gia đình đều đặn với sức khoẻ và sự ổn định của trẻ, ví dụ giấc ngủ tốt hơn hay việc kiểm soát bệnh mạn tính như hen suyễn thuận lợi hơn. Phần lớn là nghiên cứu tương quan, nghĩa là cho thấy hai điều đi cùng nhau, chưa chắc cái này gây ra cái kia. Gia đình có nhiều nghi thức có thể vốn đã ổn định hơn ở nhiều mặt khác.
Chỗ dựa khi có biến cố
Các nghiên cứu của Wolin, Bennett và đồng nghiệp từ cuối thập niên 1970 với những gia đình có cha hoặc mẹ nghiện rượu cho thấy một điều đáng chú ý: ở những nhà vẫn giữ được các nghi thức như bữa tối, ngày lễ dù hoàn cảnh khó khăn, con cái về sau ít có nguy cơ lặp lại vấn đề nghiện hơn. Nghi thức như một sợi dây giữ cho nhà vẫn là nhà, ngay cả khi có chuyện.
Ý này cũng thấy trong đời thường: khi gia đình chuyển nhà, có người mất hay bố mẹ chia tay, giữ lại vài nghi thức quen thuộc giúp mọi người, nhất là trẻ, thấy không phải mọi thứ đều đổ vỡ.
Nghi thức trong gia đình Việt
Văn hoá Việt giàu nghi thức chung: thắp hương ngày rằm, mùng Một; mâm cơm cúng chiều Ba mươi; lì xì đầu năm; ăn bánh trung thu dưới trăng. Bên cạnh đó, mỗi nhà lại có những nghi thức riêng ít ai biết:
- Bữa cơm cuối tuần ở nhà ông bà, ai đi đâu cũng về.
- Bố pha ấm trà buổi sáng, cả nhà ngồi uống trước khi đi làm.
- Mẹ gói bánh chưng cùng các con mỗi Tết, dù có thể mua sẵn.
- Mỗi lần có người đi xa, cả nhà tiễn ra tận cổng.
- Đêm Trung thu, cả nhà lên sân thượng ngắm trăng.
Những nghi thức riêng như vậy thường là thứ con cái nhớ nhất khi lớn lên, hơn cả những dịp lớn.
Khi nghi thức trở thành gánh nặng
Nghi thức không phải lúc nào cũng tốt. Fiese và cộng sự cũng ghi nhận rằng nghi thức có thể gây căng thẳng khi nó quá cứng nhắc, khi chỉ một người gánh hết phần chuẩn bị, hoặc khi nó gợi lại những ký ức đau. Một vài dấu hiệu cần điều chỉnh:
- Một người (thường là người phụ nữ lớn tuổi nhất) làm hết, người khác chỉ đến ăn.
- Không ai dám thay đổi dù hoàn cảnh đã khác: con cái ở xa, người già yếu đi.
- Nghi thức thành dịp phán xét, so sánh: ai thành đạt hơn, ai chưa lập gia đình.
- Thành viên mới (con dâu, con rể, con riêng) cảm thấy bị đứng ngoài.
Điều chỉnh không có nghĩa là bỏ. Có thể chia lại việc chuẩn bị, rút gọn phần nghi lễ, chuyển bữa họp mặt sang ngày mọi người rảnh, hoặc mời người mới góp một món của quê họ.
Tạo một nghi thức mới cho nhà mình
Không cần chờ truyền thống từ đời trước. Một nghi thức mới chỉ cần ba thứ: lặp lại đều, có phần riêng của nhà mình và mọi người cùng muốn giữ.
- Chọn một việc nhỏ, làm được thường xuyên: bữa sáng Chủ nhật, cuộc gọi video tối thứ Năm với ông bà.
- Thêm một chi tiết riêng: một món ăn cố định, một câu mở đầu, một bài hát.
- Giữ đều ít nhất vài tháng; nghi thức cần thời gian mới "bén rễ".
- Để các thành viên góp ý và thay đổi khi cần. Nghi thức sống là nghi thức được người trong nhà nắn lại theo thời gian.
Nghi thức của gia đình ở xa nhau
Khi con cái đi học, đi làm xa, nhiều nghi thức cũ không giữ được nguyên dạng. Có thể chuyển chúng sang hình thức mới: bữa cơm Chủ nhật thành cuộc gọi video giờ cơm, mỗi người ăn ở nhà mình nhưng cùng "ngồi một mâm"; món canh mẹ hay nấu thành công thức gửi cho con tự nấu; tin nhắn chúc ngủ ngon thay cho câu chào trước giờ đi ngủ. Hình thức đổi, nhưng nhịp lặp lại và ý nghĩa "nhà mình vẫn ở bên nhau" vẫn còn.
Góc nhìn hôm nay
Một câu hỏi hay để mở đầu bữa cơm tuần này: "Việc gì nhà mình làm mà mọi người muốn giữ mãi?" Câu trả lời thường làm cả nhà bất ngờ, vì thứ mỗi người trân trọng hay là những điều rất nhỏ. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Family Routines and Rituals (2006) của Barbara Fiese, viết cho người đọc chuyên môn nhưng có nhiều ví dụ thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Nghi thức gia đình là gì?
Là những việc cả nhà lặp lại và mang ý nghĩa biểu tượng, cho thấy "nhà mình là như thế", như bữa cơm tối đông đủ hay mâm cỗ giao thừa. Khác với thói quen chỉ để hoàn thành việc, nghi thức khiến người ta thấy thiếu khi bị bỏ lỡ.
Thói quen và nghi thức gia đình khác nhau thế nào?
Theo Barbara Fiese, thói quen mang tính công việc và chỉ cần làm cho xong, còn nghi thức mang ý nghĩa về bản sắc gia đình và có gắn bó cảm xúc. Cùng một bữa tối có thể là thói quen ở nhà này và nghi thức ở nhà khác.
Vì sao nghi thức gia đình quan trọng với trẻ?
Nghi thức cho trẻ cảm giác thuộc về và một nhịp sống có thể đoán trước. Nhiều nghiên cứu thấy thói quen gia đình đều đặn đi cùng với giấc ngủ và sức khoẻ tốt hơn ở trẻ, dù phần lớn là nghiên cứu tương quan.
Làm sao để tạo truyền thống gia đình mới?
Chọn một việc nhỏ làm được đều đặn, thêm một chi tiết riêng của nhà mình và giữ đủ lâu để nó thành nếp. Để mọi người cùng góp ý và sẵn sàng điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.
