Trí nhớ chung: vì sao hai người nhớ cùng một chuyện mỗi người một kiểu

Hai người cùng trải qua một chuyện nhưng nhớ mỗi người một kiểu vì trí nhớ không phải đoạn phim được ghi lại nguyên vẹn, mà được dựng lại mỗi lần nhớ, theo những gì mỗi người chú ý, cảm nhận và kể lại sau đó. Các nhà tâm lý học còn phát hiện những cặp đôi gắn bó lâu ngày chia nhau việc nhớ như một "hệ thống trí nhớ chung": người nhớ ngày sinh nhật họ hàng, người nhớ mật khẩu wifi. Hiểu điều này giúp những cuộc tranh luận "rõ ràng là thế này mà" trở thành dịp ghép hai mảnh ký ức thay vì cãi nhau ai đúng.

Trí nhớ được dựng lại, không phải phát lại

Năm 1932, nhà tâm lý học người Anh Frederic Bartlett công bố cuốn Remembering, kể lại thí nghiệm nổi tiếng: ông cho sinh viên Anh đọc một truyện dân gian của người bản địa Bắc Mỹ có tên "Cuộc chiến của những hồn ma", rồi yêu cầu họ kể lại sau những khoảng thời gian khác nhau. Mỗi lần kể lại, câu chuyện ngắn đi, những chi tiết lạ bị bỏ, những chi tiết khó hiểu bị "sửa" cho giống văn hoá của người kể.

Bartlett kết luận rằng trí nhớ mang tính tái dựng: ta giữ lại một vài mảnh, rồi mỗi lần nhớ lại lấp chỗ trống bằng hiểu biết, kỳ vọng và cảm xúc của mình. Những nghiên cứu sau này, như của Elizabeth Loftus từ thập niên 1970, cho thấy thông tin nghe được sau sự việc có thể làm thay đổi cách ta nhớ về chính sự việc ấy.

Vì sao hai người nhớ khác nhau

• Chú ý khác nhau: trong cùng một bữa tiệc, người nhớ món ăn, người nhớ câu ai nói.
• Cảm xúc khác nhau: chuyện làm một người xấu hổ có thể là chuyện người kia thấy buồn cười.
• Kể lại khác nhau: mỗi lần kể là một lần "dựng lại", và chuyện kể nhiều lần dần thay cho ký ức gốc.
• Vai khác nhau: người lái xe và người ngồi bên cạnh nhớ chuyến đi theo hai cách khác hẳn.

Cặp song sinh tranh nhau một ký ức

Năm 2001, Mary Sheen, Simon Kemp và David Rubin công bố một nghiên cứu thú vị về các cặp song sinh. Họ đưa ra một số từ gợi ý và đề nghị mỗi người kể ký ức liên quan. Kết quả: khá nhiều cặp có những ký ức "tranh chấp" — cả hai đều tin chắc một chuyện đã xảy ra với chính mình, chứ không phải với người kia. Ví dụ, cả hai cùng nhớ mình là đứa bị ngã xe đạp hôm ấy.

Các nhà nghiên cứu cho rằng khi nghe một chuyện được kể đi kể lại trong gia đình, người ta có thể "nhận" ký ức của người khác thành của mình mà không biết. Hiện tượng này không chỉ có ở song sinh; anh chị em ruột, bạn thân lâu năm cũng hay gặp.

Trí nhớ giao dịch: khi hai người chia nhau việc nhớ

Giữa thập niên 1980, nhà tâm lý học người Mỹ Daniel Wegner đưa ra khái niệm trí nhớ giao dịch (transactive memory). Theo ông, những người sống gần nhau lâu ngày không nhớ mọi thứ một cách riêng lẻ; họ hình thành một hệ thống chung, trong đó mỗi người biết ai nhớ cái gì. Người vợ có thể không nhớ lịch tiêm phòng của con nhưng biết chồng nhớ; người chồng không nhớ tên cô giáo chủ nhiệm nhưng biết hỏi vợ.

Năm 1991, Wegner, Toni Erber và Paula Raymond làm một thí nghiệm: các cặp đôi đã yêu nhau một thời gian và các cặp ghép ngẫu nhiên cùng học thuộc một danh sách thông tin. Khi được tự do chia nhau, các cặp đôi thật nhớ được nhiều hơn các cặp ngẫu nhiên. Nhưng khi bị giao sẵn một cách chia việc nhớ (ví dụ "người này nhớ phần ăn uống, người kia nhớ phần lịch sử"), các cặp đôi thật lại làm kém hơn, có lẽ vì cách chia áp đặt mâu thuẫn với hệ thống ngầm mà họ đã quen dùng.

Mặt trái của trí nhớ chung

Khi một người trong cặp đi xa, đổ bệnh hay mất đi, người còn lại có thể bỗng thấy "mất trí nhớ" ở những mảng người kia vẫn giữ: không biết giấy tờ nhà để đâu, không nhớ ngày giỗ bên nội. Wegner cũng nhắc tới điều này: mất một người thân là mất cả một phần trí nhớ của chính mình.

Cùng nhớ lại: giúp nhau hay cản nhau?

Các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, như của Mary Susan Weldon và Krystal Bellinger (1997), cho thấy một hiện tượng gọi là ức chế khi cùng nhớ: một nhóm người cùng nhớ lại thường nhớ ra ít hơn so với tổng những gì từng người nhớ riêng rồi gộp lại. Lý do có thể là cách người khác kể làm đứt mạch nhớ của mình.

Nhưng nghiên cứu với các cặp vợ chồng lớn tuổi của Celia Harris và đồng nghiệp ở Úc (công bố khoảng năm 2014) cho kết quả đa dạng hơn: một số cặp nhớ cùng nhau tốt hơn nhớ riêng, một số thì không. Những cặp giúp được nhau thường gợi ý cho nhau, nhắc lại lời người kia và cùng dựng tiếp câu chuyện, thay vì sửa hay ngắt lời nhau.

Khi nhớ khác nhau: đừng cãi ai đúng

Những cuộc tranh luận "rõ ràng hôm đó anh nói thế" giữa vợ chồng, anh chị em, bạn bè rất thường gặp, và hiếm khi có ai thắng. Hiểu cách trí nhớ vận hành giúp đổi câu hỏi:

• Từ "ai đúng?" sang "mỗi người nhớ gì và vì sao chuyện đó quan trọng với mình?"
• Từ "em nhớ sai rồi" sang "anh lại nhớ khác, để anh kể nhé".
• Từ cố chứng minh sang tò mò: phiên bản của người kia cho mình thấy điều họ để tâm.

Với những chuyện cần chính xác (ngày hẹn, tiền bạc, giấy tờ), cách tốt nhất không phải là tin trí nhớ ai tốt hơn, mà là ghi lại: lịch chung, sổ tay chung, tin nhắn xác nhận.

Góc nhìn hôm nay: làm giàu trí nhớ chung

• Cùng kể lại chuyện cũ trong bữa cơm, mỗi người góp một mảnh. Đó là lúc ký ức chung được dựng lại và giữ lâu hơn.
• Xem lại ảnh, nhật ký cùng nhau: ảnh và chữ là "điểm neo" giúp hai trí nhớ gặp nhau.
• Chia sẻ những gì mình đang "giữ hộ": mật khẩu, giấy tờ, lịch của con. Nếu một người vắng, người kia không bị hụt hẫng.
• Ghi lại ký ức của ông bà khi còn kịp, vì một phần trí nhớ chung của cả gia đình đang nằm ở họ.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm hiểu về thí nghiệm của Frederic Bartlett trong các sách nhập môn tâm lý học nhận thức, hoặc các bài viết phổ thông về "transactive memory" của Daniel Wegner.