Tết đoàn viên: vì sao người Việt đi nghìn cây số để về nhà

Người Việt đi hàng nghìn cây số để về nhà ăn Tết vì Tết Nguyên đán không chỉ là ngày nghỉ, mà là lúc gia đình — cả người sống lẫn tổ tiên trong quan niệm truyền thống — được "đủ mặt". Chiều Ba mươi rước ông bà về ăn Tết, đêm giao thừa cả nhà quây quần, sáng mùng Một chúc thọ ông bà cha mẹ: vắng mặt trong những khoảnh khắc ấy là thấy thiếu cả một năm. Bài này giải thích những lớp ý nghĩa của Tết đoàn viên, vì sao nó vẫn mạnh trong đời sống hiện đại và làm gì để những ngày đoàn tụ thật sự gần nhau.

Tết là dịp "đủ mặt" của cả người sống và người đã khuất

Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, Tết là lúc mời ông bà, cha mẹ đã khuất về sum họp cùng con cháu. Lễ cúng chiều Ba mươi thường được gọi là lễ rước ông bà; sau Tết, thường vào mùng Ba hoặc mùng Bốn tuỳ nơi, có lễ hoá vàng tiễn ông bà. Nghĩa là trong mấy ngày Tết, mái nhà tạm thời trở thành chỗ hội tụ của nhiều thế hệ.

Với cách hiểu ấy, về nhà ăn Tết không chỉ là gặp bố mẹ. Đó còn là có mặt trước bàn thờ, thắp nén hương, báo với ông bà rằng mình vẫn khoẻ, vẫn nhớ. Người con đi xa không về được thường thấy mình "có lỗi" theo một nghĩa sâu hơn là bỏ lỡ một bữa cơm.

Nhịp của những ngày Tết

Câu "Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" tóm gọn thứ tự đi chúc Tết truyền thống ở nhiều vùng: nhà nội, nhà ngoại rồi thầy cô. Thứ tự này mỗi nhà, mỗi vùng có thể khác, và nhiều gia đình trẻ ngày nay linh hoạt sắp xếp theo khoảng cách và lịch nghỉ.

Mâm cơm và những món chỉ ngày Tết mới có

Câu đối quen thuộc "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" vẽ lại cái Tết xưa ở miền Bắc chỉ bằng vài món đồ. Mỗi vùng có những món riêng: bánh chưng, bánh tét, thịt đông, dưa hành, thịt kho trứng, củ kiệu, mứt gừng... Cái đặc biệt là nhiều món chỉ được làm vào dịp này, và thường làm chung: cả nhà ngồi lau lá, đãi đậu, gói bánh, thức canh nồi bánh qua đêm.

Chính việc làm chung ấy tạo nên phần lớn ký ức Tết. Nhiều người lớn lên nhớ nhất không phải mâm cỗ mà là đêm canh nồi bánh chưng bên bếp lửa cùng bố, nghe kể chuyện ngày xưa.

Vì sao Tết đoàn viên vẫn mạnh trong đời sống hiện đại

Di cư làm việc khiến Tết thành lần gặp duy nhất trong năm

Hàng triệu người Việt rời quê lên thành phố, vào khu công nghiệp hay ra nước ngoài làm việc. Với nhiều người, Tết là đợt nghỉ dài duy nhất trong năm, cũng là lần duy nhất họ được gặp bố mẹ, con cái. Những đoàn xe máy nối đuôi nhau về quê, những chuyến tàu Tết chật kín, những bến xe đông nghẹt cuối tháng Chạp đã thành hình ảnh quen thuộc của mỗi mùa Tết.

Hiện tượng này không riêng gì Việt Nam. Ở Trung Quốc, đợt di chuyển dịp Tết âm lịch, gọi là Xuân vận, thường được mô tả là một trong những cuộc di chuyển lớn nhất của con người mỗi năm. Hàn Quốc có dịp Seollal, nhiều người cũng về quê sum họp.

Một mốc chung để "nạp lại" quan hệ

Các nhà nghiên cứu gia đình như Steven Wolin và Linda Bennett xếp các lễ hội chung của cộng đồng vào nhóm nghi thức gia đình quan trọng nhất, vì chúng cho cả nhà một mốc cố định để quay về. Tết đóng đúng vai trò đó: không cần hẹn, ai cũng biết cuối tháng Chạp là lúc trở về.

Khi Tết đoàn viên cũng có áp lực

Đoàn tụ không phải lúc nào cũng nhẹ nhàng. Nhiều người trẻ ngại về vì những câu hỏi lặp lại về lương, chuyện lấy vợ lấy chồng, chuyện sinh con. Người phụ nữ trong nhà có thể kiệt sức vì lo cỗ. Chi phí đi lại, quà cáp làm nhiều người lo lắng.

Một vài cách giúp những ngày Tết bớt căng:

• Chia việc chuẩn bị từ trước Tết: mỗi người nhận một phần, kể cả nam giới và con cháu từ xa về.
• Chuẩn bị sẵn câu trả lời nhẹ nhàng cho những câu hỏi khó, kèm một câu chuyển chủ đề: "Con đang cố gắng ạ, mà năm nay vườn nhà mình cây gì ra quả nhiều thế bà?"
• Dành thời gian riêng giữa những buổi đông người: một buổi đi chợ riêng với mẹ, một buổi trà sáng với bố.
• Không so sánh con cháu với nhau trong bữa cơm đông người. Người lớn tuổi có thể làm gương bằng cách khen từng người một cách cụ thể.

Khi không thể về nhà

Không phải ai cũng về được: người làm ca trực Tết, người ở nước ngoài, người vừa chuyển việc. Vẫn có cách giữ cảm giác đoàn tụ:

• Hẹn cuộc gọi video đúng giao thừa theo giờ Việt Nam, để người ở xa "có mặt" trong khoảnh khắc quan trọng nhất.
• Gói một nồi bánh, nấu một món Tết nơi mình ở, gửi ảnh về cho cả nhà.
• Ăn Tết cùng bạn bè cùng cảnh: những bữa cơm Tết của sinh viên, người lao động xa quê nhiều khi cũng ấm áp như một gia đình.
• Về sau Tết, khi đường đỡ đông, và coi đó là "Tết muộn" của nhà mình.

An toàn trên đường về quê

Nhiều người chọn về quê bằng xe máy để tiết kiệm và chủ động. Nếu đi xa bằng xe máy: kiểm tra xe trước khi đi, đội mũ bảo hiểm cho cả người lớn và trẻ em, không lái khi buồn ngủ, nghỉ sau mỗi một hai tiếng chạy, không chở quá số người và hàng hoá cho phép, không uống rượu bia trước khi lái. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, cân nhắc đi xe khách, tàu hoặc chia chặng nghỉ qua đêm.

Góc nhìn hôm nay

Tết đoàn viên mạnh không phải vì phong tục bắt buộc, mà vì nó cho mỗi người một lời hẹn cố định với gia đình. Những ngày ấy đáng nhất khi cả nhà thật sự ở cạnh nhau: cùng gói bánh, cùng dọn nhà, cùng ngồi nghe ông bà kể chuyện, thay vì mỗi người một chiếc điện thoại. Ai muốn hiểu thêm về phong tục Tết có thể tìm đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, viết đầu thế kỷ 20, hoặc ghé các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng văn hoá dịp gần Tết, nơi thường có trưng bày về Tết cổ truyền.