Nhạc của gia đình là những bài hát gắn với kỷ niệm chung: bài mẹ hát ru, bài cả nhà nghe trên xe mỗi lần về quê, bài luôn vang lên đêm giao thừa, bài hát trong đám cưới bố mẹ. Âm nhạc gợi ký ức mạnh vì não người liên kết giai điệu với cảm xúc và với thời điểm cụ thể trong đời; nghe lại một bài hát có thể đưa cả nhà về đúng một buổi tối nhiều năm trước. Bài này giải thích vì sao bài hát lại giữ ký ức tốt như vậy, và cách gom những bài hát ấy thành "kho nhạc" riêng của nhà mình.
Vì sao một bài hát gợi lại cả một quãng đời
Hầu như ai cũng từng gặp cảm giác này: một bài hát cũ vang lên ở quán cà phê và lập tức ta nhớ ra mình đang ở đâu, với ai, mùa nào khi nghe nó lần đầu. Các nhà tâm lý học gọi đó là ký ức tự truyện do âm nhạc gợi lên.
Năm 2009, nhà khoa học thần kinh Petr Janata (Đại học California, Davis) công bố nghiên cứu dùng máy chụp cộng hưởng từ chức năng, cho người tham gia nghe các bài hát phổ biến thời họ còn nhỏ. Bài nào càng gợi nhiều ký ức cá nhân thì vùng vỏ não trước trán phần giữa — một vùng liên quan tới ký ức về bản thân và cảm xúc — càng hoạt động mạnh. Kết quả gợi ý rằng âm nhạc, ký ức và cảm xúc được xử lý ở những vùng não gần gũi, đan xen nhau.
"Đỉnh hồi tưởng": thời tuổi trẻ in sâu nhất
Các nghiên cứu về trí nhớ từ lâu ghi nhận hiện tượng đỉnh hồi tưởng (reminiscence bump): khi người lớn tuổi kể lại đời mình, những ký ức từ khoảng tuổi thiếu niên tới đầu ba mươi xuất hiện nhiều hơn hẳn các giai đoạn khác. Âm nhạc cũng vậy. Nhiều nghiên cứu cho thấy người ta thường yêu thích nhất những bài hát phổ biến khi mình ở tuổi mới lớn và đầu tuổi hai mươi.
Năm 2013, Carol Krumhansl và Justin Zupnick (Đại học Cornell) phát hiện thêm một điều thú vị: sinh viên đại học không chỉ nhớ nhạc thời của mình, mà còn biết và thích nhạc thịnh hành thời bố mẹ họ còn trẻ. Họ gọi hiện tượng này là "đỉnh hồi tưởng nối tầng": nhạc của bố mẹ, được nghe đi nghe lại trong nhà khi con còn nhỏ, trở thành một phần ký ức của con.
Nói cách khác, bài hát bố hay bật khi con năm tuổi rất có thể sẽ là bài con bật cho con của mình sau này.
Âm nhạc và trí nhớ người cao tuổi
Người chăm sóc người bệnh sa sút trí tuệ (như bệnh Alzheimer) thường kể rằng người bệnh có thể không nhớ tên con cháu, nhưng vẫn hát theo được bài hát quen từ thời trẻ. Một số nghiên cứu, như của Jörn-Henrik Jacobsen và cộng sự (2015), gợi ý rằng những vùng não liên quan tới ký ức âm nhạc có thể bị ảnh hưởng muộn hơn trong bệnh Alzheimer. Phim tài liệu Alive Inside (2014) ghi lại những người cao tuổi trong viện dưỡng lão "bừng tỉnh" khi được nghe lại nhạc yêu thích qua tai nghe.
Âm nhạc không chữa được sa sút trí tuệ, và hiệu quả khác nhau ở từng người. Nhưng với nhiều gia đình, một bài hát cũ là cây cầu hiếm hoi để còn kết nối được với ông bà. Việc điều trị cụ thể cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Những bài hát của gia đình Việt
Mỗi nhà có kho nhạc riêng, nhưng có vài lớp nhạc mà nhiều gia đình Việt cùng chia sẻ:
| Lớp nhạc | Ví dụ | Gắn với |
|---|---|---|
| Hát ru | Những câu "À ơi" ru con, ru em theo điệu từng vùng | Giấc ngủ tuổi thơ, giọng bà, giọng mẹ |
| Bài hát thiếu nhi | "Cả nhà thương nhau" (Phan Văn Minh), "Ba ngọn nến lung linh" (Ngọc Lễ) | Tuổi mẫu giáo, những buổi cả nhà hát cùng con |
| Nhạc Tết | "Ngày Tết quê em" (Từ Huy), "Mùa xuân ơi" (Nguyễn Ngọc Thiện), "Happy New Year" (ABBA) | Những ngày cuối năm, đêm giao thừa |
| Nhạc thời bố mẹ còn trẻ | Tuỳ từng nhà, từng thế hệ | Chuyện bố mẹ quen nhau, những buổi tối ngày xưa |
| Nhạc dân ca, nhạc vùng miền | Quan họ, ví giặm, hò, vọng cổ, tuỳ quê | Quê nội, quê ngoại, ông bà |
Xây "kho nhạc" của gia đình
Một danh sách nhạc chung của gia đình, dù ghi trong sổ hay tạo trên ứng dụng nghe nhạc, giúp những bài hát ấy không bị trôi đi:
- Hỏi từng người: mỗi thành viên kể một bài hát gắn với một kỷ niệm của nhà mình, và kể vì sao.
- Hỏi ông bà, bố mẹ: bài hát thời họ còn trẻ, bài họ hát khi quen nhau, bài trong đám cưới. Câu chuyện đi kèm thường quý không kém bài hát.
- Ghi kèm một dòng kỷ niệm: "Bài này bố bật trên xe chuyến về quê năm 2015, cả nhà hát suốt đường."
- Thêm vài bài mỗi năm: bài hát của năm, bài của chuyến đi lớn, bài con mới thuộc.
- Ghi âm giọng người thân: một đoạn bà hát ru, bố hát một bài quen. Đây thường là bản ghi quý nhất mà nhiều người tiếc vì không làm kịp.
Những dịp để nhạc của gia đình vang lên
- Trên xe: những chuyến đi xa là lúc cả nhà ngồi gần nhau và có nhiều thời gian nghe nhạc. Mỗi người được chọn vài bài, kể vì sao chọn.
- Đêm giao thừa và những ngày Tết: một danh sách "nhạc Tết của nhà mình" được bật lại mỗi năm dần trở thành nghi thức.
- Trong bữa cơm cuối tuần: nhạc nhẹ nền, thỉnh thoảng một bài gợi lại chuyện cũ.
- Khi thăm ông bà: bật bài hát thời trẻ của ông bà và hỏi ông bà nhớ gì khi nghe.
- Trong những ngày buồn: một bài hát người đã khuất yêu thích có thể giúp cả nhà cùng nhớ và cùng khóc, thay vì mỗi người một góc.
Khi mỗi thế hệ nghe một kiểu
Ông bà nghe dân ca, bố mẹ nghe nhạc trữ tình hay nhạc trẻ thập niên trước, con cháu nghe nhạc mới trên mạng. Khác gu là bình thường. Thay vì chê nhạc của nhau, thử đổi vai: con giới thiệu cho bố một bài mình thích và giải thích vì sao; bố kể cho con về một bài hát thời đi học. Không cần thích nhạc của nhau, chỉ cần tò mò về lý do người kia thích. Đó cũng là cách hiểu nhau hơn.
Góc nhìn hôm nay
Tối nay, trong bữa cơm, thử hỏi: "Bài hát nào làm cả nhà nhớ tới một chuyện của nhà mình?" Có thể sẽ có những câu trả lời bất ngờ, và những câu chuyện chưa ai từng kể. Ghi lại những bài ấy là bắt đầu kho nhạc của gia đình. Ai muốn tìm hiểu thêm về âm nhạc và trí nhớ có thể xem phim tài liệu Alive Inside, hoặc đọc Musicophilia (2007) của bác sĩ thần kinh Oliver Sacks, có nhiều chương về ký ức âm nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nghe nhạc cũ lại nhớ về quá khứ?
Vì não liên kết giai điệu với cảm xúc và với thời điểm ta nghe bài hát. Nghiên cứu năm 2009 của Petr Janata cho thấy bài hát gợi nhiều ký ức cá nhân làm vùng vỏ não trước trán phần giữa, liên quan tới ký ức về bản thân, hoạt động mạnh hơn.
Đỉnh hồi tưởng là gì?
Là hiện tượng người ta nhớ nhiều nhất những sự kiện từ khoảng tuổi thiếu niên tới đầu ba mươi. Với âm nhạc, người ta thường yêu thích nhất những bài phổ biến khi mình ở tuổi mới lớn và đầu tuổi hai mươi.
Vì sao con cái cũng thích nhạc thời bố mẹ?
Nghiên cứu năm 2013 của Krumhansl và Zupnick cho thấy sinh viên biết và thích nhạc thời bố mẹ họ còn trẻ, có lẽ vì đã nghe đi nghe lại trong nhà từ nhỏ. Hiện tượng được gọi là đỉnh hồi tưởng nối tầng.
Âm nhạc có giúp người bị Alzheimer không?
Nhiều người bệnh vẫn nhớ và hát theo được nhạc quen thời trẻ, và âm nhạc có thể giúp họ kết nối với người thân trong chốc lát. Âm nhạc không chữa được bệnh, hiệu quả khác nhau ở từng người, và việc điều trị cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
