Trẻ biết nhiều về chuyện nhà mình — bố mẹ gặp nhau thế nào, ông bà lớn lên ở đâu, gia đình từng vượt qua khó khăn gì — thường tự tin hơn và vững vàng hơn khi gặp chuyện. Đó là phát hiện của hai nhà tâm lý học Marshall Duke và Robyn Fivush ở Đại học Emory (Mỹ) qua một bảng hai mươi câu hỏi "Con có biết…?". Điều quan trọng không phải là thuộc lòng sự kiện, mà là cảm giác mình thuộc về một câu chuyện dài hơn bản thân, có lúc lên lúc xuống nhưng nhà mình luôn cùng nhau đi qua.
Câu chuyện bắt đầu từ một bữa cơm
Đầu những năm 2000, Marshall Duke tham gia một trung tâm nghiên cứu về nghi thức và chuyện kể trong gia đình tại Đại học Emory. Vợ ông, bà Sara Duke, làm việc với trẻ gặp khó khăn trong học tập, đã để ý một điều: những em biết nhiều về gia đình mình thường xoay xở tốt hơn khi gặp thử thách. Duke cùng đồng nghiệp Robyn Fivush, chuyên gia về trí nhớ và chuyện kể, quyết định kiểm tra nhận xét đó một cách bài bản.
Họ xây dựng một bảng gồm hai mươi câu hỏi có hoặc không, gọi là thang "Con có biết…?" (Do You Know? scale), rồi phỏng vấn trẻ ở nhiều gia đình, đồng thời đo các chỉ số như lòng tự trọng, cảm giác tự chủ, mức lo âu và cách gia đình vận hành.
Một vài câu hỏi trong bảng
Bảng gốc bằng tiếng Anh có những câu hỏi kiểu như:
- Con có biết bố mẹ gặp nhau như thế nào không?
- Con có biết ông bà lớn lên ở đâu không?
- Con có biết bố mẹ đi học ở trường nào không?
- Con có biết công việc đầu tiên của bố mẹ là gì không?
- Con có biết chuyện ngày con chào đời không?
- Con có biết tên mình từ đâu mà có không?
- Con có biết trong nhà con giống ai nhất không?
- Con có biết một chuyện buồn hay khó khăn lớn mà gia đình từng trải qua không?
Câu hỏi không đòi chi tiết chính xác; trẻ chỉ cần trả lời "có biết" hay "không biết". Điều được đo là trẻ đã từng nghe những câu chuyện ấy hay chưa.
Kết quả: biết chuyện nhà mình đi cùng sự vững vàng
Duke và Fivush thấy những trẻ trả lời "có" nhiều hơn thường có lòng tự trọng cao hơn, cảm thấy mình kiểm soát được cuộc sống hơn, và gia đình được đánh giá là vận hành tốt hơn. Theo những gì Duke kể lại, nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn một số gia đình vào mùa hè năm 2001; sau sự kiện ngày 11 tháng 9 năm đó ở Mỹ, họ đánh giá lại và thấy những trẻ biết nhiều chuyện gia đình cho thấy khả năng phục hồi tốt hơn trước căng thẳng chung.
Nghiên cứu được biết rộng rãi sau bài báo "The Stories That Bind Us" của nhà văn Bruce Feiler trên The New York Times năm 2013, và trong cuốn sách The Secrets of Happy Families của ông cùng năm.
Cần hiểu đúng
Đây là nghiên cứu tương quan: nó cho thấy biết chuyện gia đình đi cùng với sự vững vàng, chưa chứng minh rằng học thuộc hai mươi câu trả lời sẽ làm trẻ vững vàng hơn. Nhiều khả năng cả hai cùng đến từ một nguồn: những gia đình hay ngồi với nhau, ăn cơm cùng nhau, trò chuyện với nhau thì con cái vừa biết nhiều chuyện nhà, vừa được nâng đỡ tốt hơn. Câu chuyện là dấu hiệu của sự gắn kết, đồng thời cũng góp phần tạo ra nó.
Ba kiểu câu chuyện gia đình
Marshall Duke mô tả ba dạng chuyện mà các gia đình hay kể về chính mình:
| Kiểu chuyện | Nội dung | Thông điệp ngầm |
|---|---|---|
| Đi lên | "Nhà mình từ hai bàn tay trắng mà làm nên" | Có thể tạo áp lực phải luôn thành công |
| Đi xuống | "Ngày xưa nhà mình có tất cả, rồi mất hết" | Dễ để lại cảm giác bất lực, tiếc nuối |
| Lên xuống | "Nhà mình có lúc khá, có lúc khó, nhưng luôn đỡ nhau qua" | Khó khăn là bình thường, cả nhà sẽ cùng vượt qua |
Theo Duke, kiểu chuyện lên xuống giúp trẻ vững vàng nhất. Nó cho trẻ một hình mẫu: gặp chuyện xấu không có nghĩa là hết, vì nhà mình từng gặp và từng qua. Duke gọi cảm giác này là "bản ngã liên thế hệ" — cảm giác mình là một mắt xích trong một chuỗi dài những người cùng dòng máu, cùng mái nhà.
Chuyện nhà trong văn hoá Việt
Người Việt vốn có nhiều dịp để kể chuyện nhà: bữa cơm đông đủ ngày giỗ, đêm giao thừa, những buổi ông bà ngồi têm trầu kể chuyện ngày xưa. Câu "uống nước nhớ nguồn" gói ý nghĩa ấy trong bốn chữ. Nhưng nhịp sống mới khiến những dịp kể chuyện thưa dần: con cái ở xa, bữa cơm vội, mỗi người một màn hình. Nhiều đứa trẻ biết tên ca sĩ yêu thích nhưng không biết ông nội từng làm nghề gì.
Những chuyện đáng kể nhất thường không phải chuyện lớn. Chuyện bố đạp xe hai mươi cây số đi học, chuyện mẹ lần đầu lên thành phố, chuyện cả nhà chạy lũ năm nào, chuyện vì sao cái bát mẻ vẫn được giữ trong tủ — đó là những sợi chỉ nối các thế hệ.
Đưa câu chuyện gia đình vào đời sống hằng ngày
- Bữa cơm là nơi kể chuyện tự nhiên nhất. Một câu mở đầu như "Hồi bằng tuổi con, bố…" thường đủ để bắt đầu.
- Dùng đồ vật làm cái móc. Một tấm ảnh cũ, một chiếc đồng hồ, một món ăn quê đều mở ra một câu chuyện.
- Kể cả chuyện khó. Không cần giấu hết những lúc gia đình gặp khó, chỉ cần kể theo cách hợp tuổi và nhấn vào việc cả nhà đã cùng nhau vượt qua.
- Để ông bà kể. Người lớn tuổi thường có những chuyện con cháu chưa từng nghe. Một cuộc gọi video để cháu hỏi bà "ngày xưa bà gặp ông thế nào" có thể là cuộc gọi đáng nhớ nhất trong năm.
- Ghi lại. Ghi âm, quay video hay viết vào sổ những câu chuyện của ông bà khi còn có thể. Đây là điều nhiều người tiếc nhất vì không làm kịp.
Trẻ ở độ tuổi khác nhau cần cách kể khác nhau; với những gợi ý cụ thể về cách kể chuyện cho con theo từng tuổi, có thể tìm các trang chuyên về nuôi dạy con. Ở đây điều cốt lõi là câu chuyện được kể cùng nhau, cả nhà góp lời, cười và nhớ lại.
Góc nhìn hôm nay
Thử chọn năm câu trong danh sách ở trên và hỏi chính mình: mình có biết không? Nhiều người lớn nhận ra họ cũng không biết bố mẹ mình gặp nhau ra sao. Đó là một lý do tốt để gọi điện về nhà tối nay. Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài "The Stories That Bind Us" của Bruce Feiler, hoặc các bài viết của Marshall Duke về "bản ngã liên thế hệ" trên trang của Đại học Emory.
Câu hỏi thường gặp
Thang "Do You Know?" là gì?
Là bảng hai mươi câu hỏi có hoặc không do Marshall Duke và Robyn Fivush ở Đại học Emory xây dựng, hỏi trẻ có biết những chuyện như bố mẹ gặp nhau thế nào, ông bà lớn lên ở đâu, gia đình từng gặp khó khăn gì. Trẻ biết nhiều hơn thường có lòng tự trọng và khả năng phục hồi tốt hơn.
Vì sao trẻ biết chuyện gia đình lại vững vàng hơn?
Biết chuyện gia đình cho trẻ cảm giác thuộc về một câu chuyện dài hơn bản thân, nơi khó khăn từng xảy ra và từng được vượt qua. Nghiên cứu là tương quan, nên nhiều khả năng sự gắn kết gia đình vừa tạo ra câu chuyện vừa tạo ra sự vững vàng.
Câu chuyện gia đình kiểu "lên xuống" là gì?
Là cách kể rằng gia đình có lúc thuận lợi, có lúc khó khăn nhưng luôn cùng nhau vượt qua. Theo Marshall Duke, kiểu chuyện này giúp trẻ vững vàng hơn so với chuyện chỉ toàn đi lên hay chỉ toàn mất mát.
Nên kể cho con những chuyện gì về gia đình?
Những chuyện đời thường như bố mẹ gặp nhau, ông bà làm nghề gì, tên con từ đâu mà có, và cả những lúc gia đình gặp khó khăn. Điều quan trọng là kể theo cách hợp tuổi và nhấn vào việc cả nhà đã cùng nhau đi qua.
