Bố mẹ sinh thập niên 1960–1970 (6x, 7x) và con sinh từ giữa thập niên 1990 trở đi (9x cuối, Gen Z) nghĩ khác nhau chủ yếu ở bốn chỗ: cách nhìn về công việc và sự ổn định, cách tiêu tiền, cách nói về cảm xúc, và quan hệ với công nghệ. Phần lớn khác biệt đến từ hoàn cảnh lớn lên rất khác nhau, chứ không phải vì thế hệ nào đúng hơn. Hiểu được "vì sao bố mẹ nghĩ vậy" và "vì sao con nghĩ vậy" là bước đầu để hai bên ngồi gần nhau.
Hai tuổi thơ rất khác nhau
Nhiều người 6x, 7x lớn lên trong thời bao cấp: tem phiếu, xếp hàng mua gạo, nhà đông anh em, một chiếc xe đạp là tài sản. Họ bước vào tuổi đi làm quanh thời kỳ Đổi Mới (từ năm 1986), khi kinh tế mở dần, cơ hội đến cùng nhiều bấp bênh. Với thế hệ này, có việc ổn định, có nhà, có tiền để dành là thành công rõ ràng nhất.
Con cái họ — 9x cuối, Gen Z (theo cách chia phổ biến của Trung tâm Pew, Gen Z là người sinh khoảng 1997–2012) — lớn lên khi đất nước đã khá hơn nhiều: đủ ăn, được học hành, có internet từ nhỏ hoặc từ tuổi teen, mạng xã hội là một phần đời sống. Họ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn, và cũng chịu áp lực so sánh trên mạng mà bố mẹ chưa từng biết.
Lưu ý: chia thế hệ chỉ là cách nói gần đúng. Trong cùng một thế hệ, người ở thành phố và nông thôn, người giàu và người nghèo có thể khác nhau nhiều hơn là khác thế hệ.
Bốn chỗ hay "lệch sóng"
| Chuyện | Nhiều bố mẹ 6x–7x | Nhiều người con 9x–Gen Z |
|---|---|---|
| Công việc | Ổn định là trên hết; vào nhà nước, làm một chỗ lâu dài | Phải hợp với mình, có ý nghĩa; đổi việc để học thêm là bình thường |
| Tiền bạc | Để dành, mua vàng, mua đất; tiêu cho trải nghiệm là phí | Đầu tư cho bản thân, du lịch, khoá học; có thể thuê nhà lâu dài |
| Cảm xúc | Chịu đựng, không kể khổ, "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau" | Nói về sức khoẻ tinh thần, đi gặp chuyên gia tâm lý là bình thường |
| Công nghệ | Dùng điện thoại để gọi, xem tin, Zalo, Facebook | Sống một phần trên mạng; nhắn tin thay gọi điện |
| Hôn nhân | Cưới đúng tuổi, có con sớm | Cưới muộn hơn hoặc chưa chắc chắn; con cái là lựa chọn |
Bảng trên là xu hướng chung, không phải ai cũng vậy. Nhiều bố mẹ 7x rất cởi mở, và nhiều bạn Gen Z rất truyền thống.
Vì sao mỗi bên nghĩ như vậy
Bố mẹ lo vì đã từng thiếu
Khi bố mẹ khuyên "cứ vào làm nhà nước cho ổn định", đó là kinh nghiệm của những người từng thấy bấp bênh thật sự. Khi họ khó chịu vì con tiêu tiền đi du lịch, đó là nỗi lo của người từng không có gì để dành. Lời khuyên có thể không còn hợp hoàn cảnh mới, nhưng xuất phát từ tình thương.
Con muốn khác vì thế giới đã khác
Khi con nói muốn bỏ việc ổn định để thử một nghề mới, đó không phải bốc đồng vô cớ: thị trường lao động hôm nay thay đổi nhanh, nhiều nghề cũ biến mất, nhiều nghề mới xuất hiện. Khi con nói về "kiệt sức", "sức khoẻ tinh thần", đó là những khái niệm thế hệ này được tiếp cận nhiều hơn, chứ không phải "yếu đuối".
Biến khác biệt thành chuyện để nói
Khoảng cách thế hệ có thể là cái hố, cũng có thể là chỗ để học nhau. Vài việc hai thế hệ có thể làm cùng:
- Đổi vai thầy trò. Con chỉ bố mẹ dùng ứng dụng, chỉnh ảnh, nhận biết tin giả và cuộc gọi lừa đảo. Bố mẹ dạy con nấu món quê, sửa đồ, làm thủ tục giấy tờ.
- Kể "hồi đó". Hỏi bố mẹ về thời tem phiếu, chiếc xe đạp đầu tiên, buổi đi làm đầu tiên. Nhiều bạn trẻ chỉ qua những câu chuyện ấy mới hiểu vì sao bố mẹ tằn tiện.
- Nghe nhạc của nhau. Con nghe một bài nhạc Trịnh, nhạc trữ tình bố mẹ thích; bố mẹ nghe thử một bài con đang mê. Không cần thích, chỉ cần biết.
- Xem cùng một bộ phim về một thời kỳ, rồi hỏi bố mẹ "hồi đó có giống vậy không?".
- Cùng lập một kế hoạch — sửa nhà, đi du lịch, tổ chức giỗ — mỗi bên góp kiểu của mình.
Khi bàn chuyện lớn
Chọn nghề, cưới hỏi, mua nhà, sinh con — đây là những chuyện dễ va chạm nhất. Một vài nguyên tắc giúp cuộc nói chuyện không thành cãi nhau:
- Nghe hết trước khi đáp. Cả hai bên.
- Tách lo lắng khỏi kết luận. "Bố lo con thất nghiệp" khác với "con không được đổi việc". Con có thể trả lời nỗi lo bằng kế hoạch cụ thể.
- Thừa nhận phần đúng của nhau. "Bố nói đúng là phải có tiền dự phòng. Con sẽ để dành đủ sáu tháng chi tiêu trước khi nghỉ."
- Chấp nhận khác nhau. Không phải chuyện gì cũng cần thống nhất. Người lớn có quyền chọn cuộc sống của mình, và bố mẹ cũng có quyền giữ quan điểm.
Ngôn ngữ cũng là một khoảng cách
Gen Z có lối nói riêng, viết tắt, từ lóng thay đổi liên tục; bố mẹ đôi khi đọc tin nhắn của con mà không hiểu. Ngược lại, bố mẹ có những thành ngữ, cách nói vòng mà con thấy xa lạ. Hỏi nhau "từ này nghĩa là gì" một cách vui vẻ, không chê bai, là một cách nhỏ để gần nhau. Có nhà còn làm "từ điển gia đình" ghi lại những từ của mỗi thế hệ.
Hai thế hệ giống nhau nhiều hơn mình nghĩ
Khi chỉ nhìn vào chỗ khác, dễ quên rằng hai thế hệ có rất nhiều điểm chung. Bố mẹ 6x, 7x cũng từng bị ông bà chê "ăn mặc lố", "nghe nhạc ồn ào", "tiêu tiền hoang". Họ cũng từng muốn ra thành phố, muốn thử một nghề mà gia đình không hiểu. Nỗi lo về tương lai, khao khát được công nhận, mong muốn có người hiểu mình — những điều ấy không đổi qua các thế hệ.
Cả hai thế hệ cũng cùng coi trọng gia đình, chỉ khác cách thể hiện: bố mẹ thể hiện bằng làm lụng và để dành cho con; con thể hiện bằng tin nhắn, bằng việc đưa bố mẹ đi chơi, mua cho bố mẹ chiếc điện thoại mới. Nhận ra cách thương của nhau là một bước lớn.
Một câu hỏi gợi chuyện cho bữa cơm: "Hồi bằng tuổi con, bố mẹ đã từng làm gì khiến ông bà không hài lòng?". Câu trả lời thường làm cả nhà cười, và làm khoảng cách bớt đi một chút.
Góc nhìn hôm nay
Mỗi thế hệ đều từng bị thế hệ trước chê "không hiểu chuyện" và đều từng thấy thế hệ sau "khó hiểu". Khoảng cách thế hệ không biến mất, nhưng có thể thu hẹp bằng sự tò mò. Một bữa cơm tuần này, thử hỏi bố mẹ một câu về tuổi trẻ của họ, hoặc kể cho bố mẹ nghe một điều về công việc của mình mà họ chưa biết. Ngày Gia đình Việt Nam 28/6 hằng năm cũng là dịp tự nhiên để cả nhà ngồi lại.
Câu hỏi thường gặp
Gen Z là những người sinh năm nào?
Theo cách chia phổ biến của Trung tâm Nghiên cứu Pew (Mỹ), Gen Z là người sinh khoảng từ 1997 đến 2012. Các nguồn khác có thể lệch vài năm; đây chỉ là mốc quy ước.
Vì sao bố mẹ 6x, 7x hay coi trọng sự ổn định?
Nhiều người lớn lên trong thời bao cấp và bắt đầu đi làm quanh thời kỳ Đổi Mới, khi đời sống còn nhiều bấp bênh. Kinh nghiệm ấy khiến họ đặt sự ổn định lên hàng đầu.
Làm sao nói chuyện với bố mẹ khi khác quan điểm?
Nghe hết trước khi đáp, tách nỗi lo của bố mẹ khỏi kết luận của họ, và trả lời nỗi lo bằng kế hoạch cụ thể. Không phải chuyện gì cũng cần thống nhất.
Khoảng cách thế hệ có thu hẹp được không?
Không biến mất, nhưng thu hẹp được khi hai bên tò mò về nhau: hỏi chuyện ngày xưa, dạy nhau kỹ năng, cùng làm một việc chung. Hiểu hoàn cảnh của nhau quan trọng hơn đồng ý với nhau.
