Hoạt động hợp tác cho trẻ: cùng thắng thay vì người thắng kẻ thua

Hoạt động hợp tác cho trẻ là những cuộc chơi mà cả nhóm cùng hướng tới một mục tiêu, cùng thắng hoặc cùng thử lại, thay vì có người thắng kẻ thua. Ví dụ quen thuộc: ghế âm nhạc phiên bản không loại ai, hai bạn kẹp quả bóng giữa lưng đi về đích, cả nhà cùng xếp một tháp khối thật cao. Những hoạt động này hợp với trẻ từ khoảng 3–4 tuổi trở lên, với anh chị em chênh tuổi và với cả buổi chơi chung của nhiều gia đình. Bài này giải thích nguồn gốc ý tưởng và đưa ra những hoạt động làm được ngay ở nhà.

Hợp tác và cạnh tranh: nghiên cứu nói gì

Năm 1949, nhà tâm lý học xã hội Morton Deutsch công bố nghiên cứu so sánh các nhóm sinh viên làm bài tập trong hai điều kiện: cả nhóm được đánh giá chung, hoặc từng người cạnh tranh với nhau. Các nhóm hợp tác giao tiếp nhiều hơn, chia việc tốt hơn và thân thiện với nhau hơn. Học trò của ông là David Johnson, cùng em trai Roger Johnson ở Đại học Minnesota, sau đó phát triển cả một trường phái "học tập hợp tác" được áp dụng ở nhiều nước.

Điều này không có nghĩa cạnh tranh là xấu. Trẻ cũng cần học cách thua, cách chơi đẹp. Nhưng nhiều cuộc chơi quen thuộc đều có người bị loại, và trẻ bị loại sớm thường là trẻ nhỏ nhất hoặc vụng nhất — tức là những em cần được chơi nhiều nhất. Hoạt động hợp tác cân lại phần ấy.

Terry Orlick và những cuộc chơi không loại ai

Nhà tâm lý học thể thao người Canada Terry Orlick là người phổ biến mạnh mẽ ý tưởng này từ cuối thập niên 1970, với các sách tập hợp hàng trăm cuộc chơi hợp tác từ nhiều nền văn hoá. Một ví dụ nổi tiếng của ông là ghế âm nhạc hợp tác: mỗi lượt vẫn rút bớt một ghế, nhưng không ai bị loại; cả nhóm phải tìm cách để mọi người cùng "ngồi" trên số ghế ít dần, bằng cách ngồi chung, ngồi lên đùi nhau, dựa vào nhau. Mục tiêu đổi từ "giành chỗ" thành "giữ cho ai cũng có chỗ".

Biến cuộc chơi quen thành cuộc chơi hợp tác

Không cần tìm hoạt động mới. Nhiều cuộc chơi quen thuộc chỉ cần đổi một luật:

Mẹo chung: thay đối thủ là "người kia" bằng đối thủ là thời gian, trọng lực hoặc kỷ lục của chính nhóm.

Mười hoạt động hợp tác làm được ở nhà

Cho trẻ khoảng 3–5 tuổi

• Giữ bóng bay không chạm đất: cả nhà cùng đánh nhẹ một quả bóng bay, đếm xem giữ được bao nhiêu lần chạm.
• Khiêng gối: hai người cầm hai đầu một tấm khăn, chở một con thú bông qua phòng mà không để rơi.
• Tranh chung: một tờ giấy lớn trải trên sàn, mỗi người vẽ một phần của cùng một bức tranh, ví dụ "khu vườn của nhà mình".

Cho trẻ khoảng 5–8 tuổi

• Kẹp bóng bằng lưng: hai người đứng tựa lưng, kẹp một quả bóng giữa hai lưng, cùng đi ngang về đích.
• Chân ba chân: buộc nhẹ cổ chân hai người bằng khăn mềm, cùng đi trên cỏ hoặc thảm. Đi chậm, đếm nhịp "một – hai".
• Dây gỡ rối: nhóm đứng vòng tròn, mỗi người nắm tay hai người khác không đứng cạnh mình, rồi cùng gỡ thành vòng tròn mà không buông tay. Hợp với nhóm 6–8 người.
• Kể chuyện nối tiếp: mỗi người nói một câu, cùng xây một câu chuyện.

Cho cả nhà, mọi lứa tuổi

• Tấm dù cầu vồng: một tấm vải lớn, mọi người cầm mép, cùng tung một quả bóng nhẹ lên giữa và giữ cho bóng không rơi ra ngoài. Nhiều trường mầm non dùng tấm dù chuyên dụng, ở nhà có thể thay bằng ga trải giường cũ.
• Cờ hợp tác: hiện có nhiều bộ cờ bàn được thiết kế để cả bàn cùng chống lại "thử thách" của bộ cờ thay vì đấu với nhau; chọn bộ phù hợp tuổi in trên hộp.
• Thử thách xếp giấy: chỉ dùng giấy báo và băng dính, cả nhà dựng một cây cầu đỡ được một cuốn sách.

Vai của người lớn

Hoạt động hợp tác tự nó không làm trẻ biết hợp tác; người lớn đứng cạnh cũng quan trọng. Vài điều nên làm:

• Khen cách cả nhóm làm, không khen riêng người giỏi nhất: "Cả nhà nhắc nhau đếm nhịp nên bóng không rơi."
• Để trẻ tự tìm cách trước khi gợi ý. Lúc lúng túng chính là lúc trẻ học bàn với nhau.
• Cho trẻ nhỏ nhất một vai thật, như người đếm, người hô "bắt đầu", thay vì chỉ "cho chơi ké".
• Không chấm điểm, không xếp hạng các con sau buổi chơi. Kết quả là của chung.
• Người lớn cùng chơi, không chỉ đứng ngoài chỉ đạo. Trẻ học hợp tác rõ nhất khi thấy bố mẹ hợp tác với nhau.

Khi trẻ vẫn muốn hơn thua

Trẻ quen với cuộc chơi có người thắng đôi khi hỏi: "Thế ai thắng?" Không cần ép trẻ bỏ ý muốn ấy. Có thể trả lời: "Cả nhà thắng, vì hôm nay mình giữ được 25 lần chạm, hôm qua chỉ 18." Kỷ lục của chính nhóm cho trẻ một mục tiêu để cố gắng mà không ai phải thua. Khi có tranh cãi trong lúc chơi, dừng lại và hỏi cả nhóm: "Mình làm thế nào để lần sau tốt hơn?" Câu hỏi ấy đưa sự chú ý trở lại mục tiêu chung.

An toàn khi chơi

• Bóng bay vỡ là nguy cơ hóc với trẻ nhỏ: nhặt ngay các mảnh vụn, không để trẻ dưới khoảng 8 tuổi tự thổi hay ngậm bóng bay.
• Chân ba chân và kẹp bóng nên chơi trên cỏ hoặc thảm, dọn đồ đạc có cạnh sắc, không chơi trên cầu thang.
• Dây buộc chân dùng khăn mềm, buộc lỏng, người lớn gỡ ngay khi trẻ ngã.
• Khi có trẻ nhỏ và trẻ lớn chơi chung, nhắc trẻ lớn giảm sức; với hoạt động vận động, ghép cặp theo tầm vóc.
• Cờ bàn có chi tiết nhỏ cần để xa tầm với trẻ dưới 3 tuổi.

Góc nhìn hôm nay

Hoạt động hợp tác hợp nhất với những dịp có nhiều trẻ chênh tuổi: anh chị em họ gặp nhau ngày Tết, hai ba gia đình bạn đi chơi chung, sinh nhật ở nhà. Thay vì phải phân xử ai thắng ai thua, người lớn có thể ngồi xuống cùng chơi. Những cuộc chơi truyền thống của Việt Nam như rồng rắn lên mây cũng có phần hợp tác rõ: cả "đoàn rồng" phải bám chặt và di chuyển cùng nhau để bảo vệ "khúc đuôi".

Ai muốn đọc thêm có thể tìm các sách của Terry Orlick về cuộc chơi hợp tác (bản tiếng Anh), hoặc tài liệu về "học tập hợp tác" của David và Roger Johnson nếu quan tâm tới lớp học.