Con người sinh ra để hợp tác: nghiên cứu của Michael Tomasello

Theo nhà tâm lý học phát triển Michael Tomasello, con người có sẵn khuynh hướng hợp tác từ rất sớm: trẻ khoảng 14–18 tháng tuổi đã tự giúp người lớn nhặt đồ rơi mà không cần ai khen hay thưởng. Điều làm con người khác loài vượn không phải là "tốt bụng hơn", mà là khả năng cùng nhau đặt một mục tiêu chung, chia vai và hiểu rằng "chúng ta đang làm việc này". Bài này kể lại những thí nghiệm chính của ông, chỗ nào chắc chắn, chỗ nào còn bàn cãi, và điều ấy có nghĩa gì với hai người hay một gia đình đang làm việc cùng nhau.

Michael Tomasello là ai

Michael Tomasello là nhà tâm lý học người Mỹ, nhiều năm làm đồng giám đốc Viện Nhân chủng học Tiến hoá Max Planck ở Leipzig (Đức), sau đó về Đại học Duke (Mỹ). Nhóm của ông có một lợi thế hiếm: nghiên cứu song song trẻ nhỏ và tinh tinh, đôi khi bằng cùng một kiểu bài kiểm tra. Nhờ vậy họ có thể hỏi những câu rất cụ thể: việc này trẻ 2 tuổi làm được, tinh tinh có làm được không, và khác nhau ở chỗ nào.

Những ý chính của ông được viết thành sách dễ đọc. Đáng kể nhất là Why We Cooperate (2009), bản rút gọn từ loạt bài giảng ở Đại học Stanford. Sau đó là A Natural History of Human Thinking (2014), A Natural History of Human Morality (2016) và Becoming Human (2019). Nếu chỉ đọc một cuốn, Why We Cooperate mỏng và gần với đề tài bài này nhất.

Thí nghiệm nổi tiếng: em bé tự giúp người lạ

Năm 2006, Felix Warneken và Michael Tomasello công bố trên tạp chí Science một loạt tình huống đơn giản. Một người lớn đang phơi đồ thì đánh rơi chiếc kẹp xuống sàn và với không tới. Một người khác ôm chồng sách, đi tới tủ nhưng không mở được cửa. Trẻ khoảng 18 tháng tuổi ngồi gần đó, thường chỉ trong vài giây đã tự đứng dậy nhặt kẹp đưa lại, hoặc chạy tới mở cửa tủ.

Điểm tinh tế nằm ở nhóm đối chứng. Khi người lớn cố ý ném chiếc kẹp xuống, tức là không cần giúp, trẻ hầu như không nhặt. Nghĩa là các em không chỉ bắt chước hay thích nhặt đồ; các em đọc được người kia đang cố làm gì và nhận ra họ đang gặp khó.

Một nghiên cứu tiếp theo của chính Warneken và Tomasello (2008) còn đáng suy nghĩ hơn với người làm cha mẹ: trẻ khoảng 20 tháng được thưởng đồ chơi mỗi lần giúp đỡ thì về sau lại giúp ít hơn khi phần thưởng không còn, so với nhóm trẻ chỉ được cảm ơn hoặc không được gì. Phần thưởng vật chất có vẻ làm lu mờ động cơ tự nhiên ban đầu. Đây là một nghiên cứu cụ thể, cỡ mẫu nhỏ, nên nên đọc như một gợi ý chứ không phải quy luật.

"Ý định chung": thứ tinh tinh có ít hơn

Tinh tinh không ích kỷ như nhiều người tưởng. Chính nhóm Warneken từng cho thấy tinh tinh cũng giúp người hoặc giúp đồng loại lấy một vật ngoài tầm với trong một số điều kiện. Vậy khác biệt nằm ở đâu?

Tomasello gọi đó là ý định chung (shared intentionality): khả năng hai bên cùng biết rằng cả hai đang theo đuổi một mục tiêu, mỗi người giữ một vai, và mỗi người có trách nhiệm với phần của mình. Tinh tinh đi săn khỉ theo nhóm, nhưng theo cách diễn giải của ông, mỗi con giống như đang tranh thủ cơ hội cho riêng mình hơn là thực hiện một kế hoạch chung.

Những dấu hiệu của ý định chung ở trẻ

• Chỉ tay để chia sẻ: khoảng 12 tháng tuổi, trẻ chỉ vào con chim không phải để đòi, mà để người lớn cùng nhìn. Tinh tinh trong tự nhiên gần như không chỉ tay kiểu này.
• Kéo người kia quay lại: trong các nghiên cứu của nhóm Leipzig, khi người lớn đang cùng chơi bỗng dừng lại, trẻ khoảng 2 tuổi thường cố "mời" người đó tiếp tục, như thể cả hai đã có một cam kết.
• Chia phần công bằng sau khi cùng làm: nghiên cứu của Katharina Hamann, Warneken, Julia Greenberg và Tomasello đăng trên Nature năm 2011 cho thấy trẻ 3 tuổi chia phần thưởng đều hơn khi phần thưởng có được nhờ cùng kéo một tấm ván, so với khi mỗi em tự nhận được phần của mình. Tinh tinh trong thí nghiệm tương tự không cho thấy khác biệt này.

Đôi mắt có lòng trắng: giả thuyết "mắt hợp tác"

Người có lòng trắng mắt lớn và dễ thấy hơn hầu hết các loài linh trưởng khác. Năm 1997, hai nhà nghiên cứu Nhật Bản Hiromi Kobayashi và Shiro Kohshima đã so sánh hình thái mắt của nhiều loài linh trưởng và ghi nhận điểm này. Nhóm Tomasello (2007) sau đó cho thấy trẻ nhỏ chủ yếu nhìn theo hướng mắt của người lớn, còn tinh tinh chủ yếu nhìn theo hướng đầu.

Từ đó có "giả thuyết mắt hợp tác": một đôi mắt dễ đọc hướng nhìn chỉ có lợi nếu sống giữa những người thường hợp tác với mình, vì nó để lộ mình đang chú ý vào đâu. Đây vẫn là giả thuyết, các nhà nghiên cứu khác còn tranh luận về mức độ khác biệt giữa các loài. Nhưng nó là một hình ảnh dễ nhớ: ngay trên khuôn mặt, con người đã "thiết kế" để cho người khác biết mình đang nhìn gì.

Chỗ còn tranh cãi

Không phải ai cũng đồng ý với Tomasello. Một số nhà linh trưởng học, ví dụ nhóm nghiên cứu tinh tinh hoang dã ở rừng Taï (Bờ Biển Ngà) của Christophe Boesch, cho rằng tinh tinh đi săn có phân vai thật sự và các thí nghiệm trong trại nuôi đánh giá thấp khả năng của chúng. Cũng có ý kiến cho rằng phần lớn trẻ trong nghiên cứu sống ở các nước phương Tây, nên chưa chắc đại diện cho mọi nền văn hoá. Các nghiên cứu sau này có mở rộng sang nhiều cộng đồng khác, nhưng tranh luận vẫn còn.

Điều ít ai phản bác là: trẻ em rất sớm đã có khuynh hướng giúp đỡ và cùng làm, trước cả khi được dạy nhiều về phép lịch sự. Hợp tác không phải thứ người lớn phải "lắp" vào đứa trẻ từ con số không.

Bảng tóm tắt các nghiên cứu chính

Góc nhìn hôm nay: dùng hiểu biết này trong nhà

Những thí nghiệm trên không phải bài học dạy con. Chúng nói về cách con người làm việc với nhau ở mọi tuổi, và vài ý dùng được ngay giữa vợ chồng, anh chị em, bạn bè:

• Nói ra mục tiêu chung trước khi chia việc. "Mình dọn xong phòng khách trước bữa tối nhé" tạo ra cái "chúng ta" mà Tomasello mô tả. Không có câu đó, hai người dễ thành hai cá nhân làm song song.
• Cùng làm rồi cùng hưởng. Nghiên cứu năm 2011 gợi ý rằng thứ có được nhờ làm chung thường được chia sẻ hào phóng hơn. Một bữa ăn cả nhà cùng nấu thường được ăn vui hơn một bữa chỉ một người nấu.
• Đừng biến mọi sự giúp đỡ thành giao kèo. "Làm giúp anh thì anh mua cho" đôi khi cần, nhưng nếu thành thói quen, nó có thể làm phai đi niềm vui tự nguyện. Một lời cảm ơn cụ thể nhiều khi đủ.
• Để người kia thấy mình đang nhìn đâu. Khi cùng làm, nhìn vào việc chung và nhìn nhau, thay vì nhìn điện thoại, là cách đơn giản nhất để giữ "ý định chung".

Muốn đọc thêm, bản tiếng Anh Why We Cooperate (MIT Press) có phần bình luận của nhiều nhà nghiên cứu phản biện lại Tomasello, nên đọc cả hai phía cùng lúc. Các video thí nghiệm của Warneken với em bé nhặt kẹp phơi đồ cũng được chia sẻ rộng rãi trên mạng, xem vài phút là hiểu.