Khi con 18–25 tuổi, cha mẹ gần con nhất khi chuyển từ vai "người quyết định" sang vai "người đồng hành": hỏi ý con trước khi khuyên, để con tự chọn trường, chọn việc, chọn bạn và tự chịu kết quả, nhưng vẫn là chỗ dựa khi con vấp. Đây là giai đoạn nhiều gia đình căng nhất, vì con đã đủ lớn để tự quyết mà chưa hẳn tự lập về tiền bạc, chỗ ở và kinh nghiệm.
Tuổi "đã lớn mà chưa hẳn người lớn"
Năm 2000, nhà tâm lý học Mỹ Jeffrey Arnett đề xuất khái niệm emerging adulthood — tạm dịch "tuổi chớm trưởng thành" — để gọi quãng từ khoảng 18 đến 25 tuổi (có tác giả kéo tới 29). Ông nhận thấy ở nhiều xã hội hiện đại, người trẻ học lâu hơn, đi làm muộn hơn, lập gia đình muộn hơn, nên có một khoảng dài "đang thử": thử ngành học, thử công việc, thử các mối quan hệ, thử sống xa nhà.
Khái niệm này ra đời từ dữ liệu ở Mỹ và châu Âu, nên không áp nguyên được cho mọi gia đình Việt. Nhưng hình ảnh "đang thử" thì rất quen: sinh viên đổi ngành năm hai, người trẻ nghỉ việc đầu tiên sau vài tháng, con chuyển vào thành phố rồi lại về quê. Với cha mẹ, hiểu rằng thử – sai là một phần bình thường của tuổi này giúp bớt hoảng hốt.
Những chỗ hay va chạm
| Chuyện | Cha mẹ thường nghĩ | Con thường nghĩ |
|---|---|---|
| Chọn ngành, chọn việc | Phải ổn định, có tương lai rõ | Phải hợp với mình, được thử |
| Giờ giấc, đi chơi | Ở nhà thì phải theo giờ nhà | Đã lớn, cần được tin |
| Tiền bạc | Bố mẹ còn chu cấp thì có quyền hỏi | Tiền mình làm ra thì mình tiêu |
| Người yêu | Phải biết là ai, nhà thế nào | Chưa chắc chắn thì chưa muốn kể |
| Hỏi thăm | Hỏi vì lo | Bị hỏi như bị kiểm tra |
Cả hai bên đều có lý. Va chạm thường không phải vì ai sai mà vì hai bên vẫn dùng "luật" của giai đoạn trước — khi con còn học cấp ba.
Ba thay đổi cha mẹ có thể chủ động làm
1. Từ "bố mẹ bảo" sang "con nghĩ sao"
Trước khi khuyên, hỏi. "Con đang cân nhắc những lựa chọn nào?", "Con lo nhất điều gì?". Khi con hỏi ý kiến, đưa ý kiến như một người có kinh nghiệm chứ không phải một mệnh lệnh: "Nếu là bố thì bố sẽ…, nhưng con biết rõ hoàn cảnh của con hơn".
2. Từ kiểm soát sang thoả thuận
Nếu con còn ở nhà, giờ giấc, việc nhà, chi tiêu nên là thoả thuận giữa những người lớn ở chung, không phải nội quy áp xuống. Ví dụ: "Về muộn sau 11 giờ thì nhắn một câu để bố mẹ khỏi chờ cửa" nghe khác hẳn "Cấm về sau 10 giờ".
3. Từ giải quyết hộ sang đứng phía sau
Khi con gặp chuyện — trượt môn, bị sếp mắng, chia tay — phản xạ của nhiều cha mẹ là gọi điện, nhờ người quen, ra tay giải quyết. Đôi khi cần, nhưng nếu lần nào cũng vậy, con không học được cách tự đứng dậy. Hỏi: "Con muốn bố mẹ giúp gì, hay chỉ cần bố mẹ nghe?".
Giữ gần gũi khi con đi học xa, đi làm xa
- Một nhịp liên lạc cả hai cùng thích. Có nhà gọi video tối Chủ nhật, có nhà chỉ nhắn tin ảnh hằng ngày. Hỏi con muốn kiểu nào.
- Nhóm tin nhắn gia đình để chia sẻ chuyện vui, ảnh mèo, món ăn — không chỉ để nhắc việc.
- Đến thăm theo lời mời. Lên thành phố thăm con thì hỏi trước, để con dẫn đi chỗ con hay đến, giới thiệu bạn bè. Đó là lúc cha mẹ thấy thế giới của con.
- Gửi đồ ăn quê. Một thùng rau, hũ mắm, túi bánh — với nhiều người con xa nhà, đó là cách bố mẹ "ôm" mình rõ nhất.
Việc chung giữa những người lớn
Đây là tuổi có thể làm những việc mà trước đây không làm được với con:
- Đi du lịch như những người đồng hành, mỗi người lo một phần kế hoạch.
- Cùng tập một môn thể thao người lớn: chạy bộ, bơi, cầu lông.
- Cùng học: con dạy bố mẹ dùng công nghệ, bố mẹ dạy con nấu món gia truyền, làm thủ tục giấy tờ.
- Uống cà phê, ăn sáng hai người, kể chuyện công việc cho nhau như hai đồng nghiệp.
Khi nào cha mẹ nên lên tiếng mạnh hơn
Đồng hành không có nghĩa là im lặng trước mọi chuyện. Nếu con có dấu hiệu trầm cảm kéo dài, dùng chất gây nghiện, vay nợ cờ bạc, bị lừa đảo, ở trong một mối quan hệ bạo lực, hoặc nói đến chuyện tự làm hại mình, cha mẹ cần nói thẳng, ở bên con và cùng con tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc cơ quan chức năng. Đây là lúc vai trò bảo vệ quay trở lại, và con thường biết ơn về sau.
Khi con quay về nhà sau một lần vấp
Tuổi 18–25 là tuổi nhiều lần làm lại: bỏ học giữa chừng, nghỉ việc, chia tay, khởi nghiệp không thành, đi xa rồi về. Có lúc con quay về nhà với một túi đồ và một tâm trạng nặng nề. Cách cha mẹ đón con lúc đó ảnh hưởng lâu dài tới việc con có còn coi nhà là chỗ dựa hay không.
- Đón trước, hỏi sau. Một bữa cơm nóng, một chỗ ngủ sạch sẽ. Chuyện "vì sao" có thể đợi vài ngày.
- Không nói "bố mẹ đã bảo rồi". Câu này đúng đến đâu cũng chỉ khiến con thấy mình thất bại gấp đôi.
- Cùng làm việc gì đó. Rủ con đi chợ, sửa lại góc vườn, phụ việc ở cửa hàng nhà mình. Bận tay giúp con bớt nghĩ quẩn và có cảm giác mình vẫn có ích.
- Cùng đặt một mốc. Khi con đã ổn hơn, hỏi con dự định gì và cần bao lâu. Không phải để thúc ép, mà để quãng ở nhà có hướng đi.
Nhiều người trưởng thành nhớ mãi lần bố mẹ không trách mà chỉ nói "về là tốt rồi". Đó là lúc họ hiểu nhà là nơi có thể quay về, và chính vì vậy họ dám bước ra lần nữa.
Góc nhìn hôm nay
Người trẻ Việt hôm nay có nhiều lựa chọn hơn thế hệ bố mẹ: nghề mới, du học, làm việc từ xa, khởi nghiệp. Nhiều lựa chọn thì cũng nhiều lần chọn sai. Cha mẹ không cần hiểu hết mọi nghề con làm, chỉ cần tò mò thật: "Việc của con một ngày gồm những gì?". Câu hỏi ấy, hỏi đúng lúc, thường mở được những cuộc trò chuyện dài hơn mọi lời khuyên.
Sách nên đọc: các bài phổ biến kiến thức về "tuổi chớm trưởng thành" của Jeffrey Arnett (có bản tiếng Anh Emerging Adulthood, 2004). Với các gia đình đang căng thẳng, một buổi tư vấn tâm lý gia đình có thể giúp cả hai bên nghe nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi chớm trưởng thành là gì?
Là khái niệm Jeffrey Arnett đề xuất năm 2000 để gọi quãng khoảng 18–25 tuổi, khi người trẻ đã lớn nhưng còn đang thử nghề, thử quan hệ, thử sống tự lập. Khái niệm dựa trên dữ liệu phương Tây nên chỉ nên tham khảo.
Con 20 tuổi còn ở nhà thì có nên đặt giờ giấc?
Nên có thoả thuận chung giữa những người ở cùng, như báo trước khi về muộn, thay vì nội quy áp đặt. Thoả thuận giữ được sự tôn trọng mà vẫn giúp cả nhà yên tâm.
Cha mẹ có nên can thiệp khi con chọn ngành, chọn việc?
Nên chia sẻ kinh nghiệm và lo lắng, nhưng để con quyết. Con tự chọn thì sẽ tự chịu trách nhiệm và học được nhiều hơn từ cả thành công lẫn thất bại.
Làm sao giữ gần con khi con đi học xa?
Hỏi con muốn liên lạc theo nhịp nào, giữ một nhóm tin nhắn để chia sẻ chuyện vui, đến thăm khi con mời và gửi đồ quê. Những việc nhỏ đều đặn giữ gắn kết tốt hơn những cuộc gọi dài hỏi han dồn dập.
Con bỏ việc hoặc bỏ học về nhà thì cha mẹ nên làm gì?
Đón con về trước, hỏi chuyện sau, tránh câu "bố mẹ đã bảo rồi". Rủ con cùng làm những việc nhỏ trong nhà để con thấy mình vẫn có ích. Khi con ổn hơn, cùng con đặt một mốc và kế hoạch cho bước tiếp theo.
