Bị so sánh với anh chị em: vết hằn theo tới tuổi trưởng thành

Bị so sánh với anh chị em từ nhỏ — "sao không học được như chị", "em nó ngoan hơn con" — có thể để lại vết hằn kéo dài tới tuổi trưởng thành: cảm giác mình luôn thua, khó thân với người được khen, hoặc ngược lại, người được khen luôn sợ đánh mất vị trí. Tin tốt là anh chị em có thể cùng nhau gỡ vết hằn ấy, vì cả hai thường đều là người chịu thiệt — chỉ theo hai cách khác nhau.

"Con nhà người ta" bắt đầu từ trong nhà

Người Việt hay đùa về "con nhà người ta" — đứa trẻ hoàn hảo luôn được bố mẹ đem ra so sánh. Nhưng nhiều khi "con nhà người ta" ở ngay trong nhà mình: anh trai học giỏi, chị gái khéo léo, em út ngoan ngoãn. Bố mẹ so sánh thường với ý tốt — mong con cố gắng — nhưng đứa trẻ nghe ra một thông điệp khác: "mình không đủ tốt".

Nhà tâm lý học Leon Festinger từ năm 1954 đã mô tả rằng con người tự đánh giá bản thân phần lớn qua việc so với người xung quanh. Anh chị em là "thước đo" gần nhất, sẵn có nhất, nên ngay cả khi bố mẹ không nói ra, trẻ cũng tự so. Khi bố mẹ nói ra thành lời, việc so sánh trở nên nặng nề hơn nhiều.

Nghiên cứu về sự thiên vị trong gia đình

Nhà xã hội học Jill Suitor và Karl Pillemer nhiều năm theo dõi các gia đình Mỹ có mẹ lớn tuổi và nhiều con đã trưởng thành. Họ nhận thấy phần lớn các bà mẹ thừa nhận có gần gũi một người con hơn, và cảm nhận về sự thiên vị của mẹ — dù mình là người được ưu ái hay bị thiệt — đều đi kèm với nhiều dấu hiệu buồn phiền hơn ở người con trưởng thành, và với quan hệ anh chị em căng thẳng hơn.

Điều đáng chú ý: người "được cưng" cũng không thoải mái. Họ có thể mang cảm giác có lỗi với anh chị em, chịu áp lực phải giữ hình ảnh, hoặc bị anh chị em xa lánh.

Vết hằn trông như thế nào khi đã lớn

Không phải ai bị so sánh cũng mang những vết này; nhiều người lớn lên vẫn rất vững vàng. Bảng trên chỉ là những dạng hay gặp.

Anh chị em cùng nhau gỡ

Nói ra, không đổ lỗi

Nhiều anh chị em chưa bao giờ nói với nhau về chuyện bị so sánh. Người bị chê nghĩ anh chị em được khen "chắc sướng lắm", người được khen nghĩ em "chắc ghét mình". Một cuộc trò chuyện thẳng thắn — "hồi nhỏ, bị so với anh làm em buồn lắm, nhưng em biết đó không phải lỗi của anh" — thường làm cả hai nhẹ lòng.

Nghe phía bên kia

Người được khen cũng có câu chuyện riêng: áp lực phải giỏi, sợ bị bố mẹ lấy ra làm gương, cảm giác mất anh chị em. Nghe được điều ấy giúp người kia thấy mình không phải người duy nhất chịu thiệt.

Đứng về phía nhau trước mặt người khác

Khi bố mẹ hay họ hàng lại so sánh — kể cả bây giờ, với chuyện lương bổng, nhà cửa, con cái — anh chị em có thể đỡ lời cho nhau: "Mỗi đứa một việc, mẹ ạ. Em nó làm nghề của nó giỏi lắm." Một câu như vậy từ chính người được so sánh có sức nặng đặc biệt.

Tìm một việc mà cả hai bình đẳng

Cùng học một kỹ năng mới mà cả hai đều chưa biết — chơi đàn, bơi, nấu một món — giúp hai người đứng ngang nhau, không còn "người giỏi" và "người kém".

Khi bố mẹ vẫn còn so sánh

Nhiều bố mẹ lớn tuổi vẫn giữ thói quen so sánh mà không nhận ra. Cách ứng xử có thể thử:

• Chuyển hướng nhẹ nhàng: "Chuyện của chị con thì chị con lo, mẹ kể con nghe dạo này mẹ tập dưỡng sinh thế nào."
• Nói thẳng một lần, vào lúc yên ổn: "Mẹ so con với anh làm con buồn. Con biết mẹ muốn con cố gắng, nhưng con mong mẹ nhìn con theo cách của con."
• Chấp nhận giới hạn: có những bố mẹ không thay đổi được. Điều mình thay đổi được là mức độ để những lời ấy chạm vào mình.

Nếu bạn đang là cha mẹ

Người từng bị so sánh thường thề sẽ không làm vậy với con mình, nhưng thói quen rất dễ tái diễn. Vài điều nhỏ giúp ích: khen từng con theo nỗ lực riêng chứ không theo thứ hạng; không kể thành tích của đứa này trước mặt đứa kia để "khích"; dành thời gian riêng cho từng con. Mỗi đứa trẻ cần biết mình được thương không phải vì hơn ai.

Một bài tập nhỏ cho anh chị em đã lớn

Nếu cả hai đều muốn, có thể thử một việc đơn giản trong một buổi gặp riêng: mỗi người viết ra ba câu bố mẹ hay nói khi so sánh mình với người kia, rồi đọc cho nhau nghe. Sau đó mỗi người nói một điều mình thật lòng quý ở anh chị em kia — một điều không liên quan đến thành tích, điểm số hay tiền bạc.

Nhiều người kể rằng phần thứ nhất làm họ cười vì nhận ra những câu ấy vô lý đến thế nào khi nghe lại bằng giọng người lớn. Phần thứ hai thường làm họ lặng đi, vì đó là lần đầu tiên nghe anh chị em nói một lời khen không có ai so sánh. Không cần làm bài tập này thật trịnh trọng; một buổi cà phê hay một buổi đi bộ là đủ.

Góc nhìn hôm nay

Chuyện bị so sánh với anh chị em ít khi được nói ra trong các gia đình Việt, vì sợ làm buồn bố mẹ hoặc bị coi là "để bụng". Nhưng nói ra với chính anh chị em — người cùng trải qua — thường là bước chữa lành nhẹ nhàng nhất. Nếu cảm giác thua kém kéo dài, ảnh hưởng tới công việc, các mối quan hệ, giấc ngủ, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó là cách chăm sóc bản thân, không phải dấu hiệu yếu đuối.