Ban nhạc gia đình không cần ai biết nhạc lý: một người hát, một người gõ nhịp bằng nồi niêu hay hộp bánh, một người đệm vài hợp âm ghi-ta hoặc ukulele là đủ thành một tiết mục. Bí quyết là chọn bài ai cũng thuộc, giao cho mỗi người một "nhạc cụ" vừa sức và tập đều mỗi tuần một buổi ngắn. Đích đến không phải là hay, mà là cả nhà cùng vào nhịp và cùng kết bài.
Làm nhạc cùng nhau khác nghe nhạc cùng nhau
Ngồi cạnh nhau nghe một bài hát là dễ chịu. Cùng nhau tạo ra một bài hát lại là chuyện khác: mỗi người phải nghe người kia, chờ người kia, khớp vào người kia. Một người gõ nhanh quá, cả bài lệch; một người hát cao quá, cả nhà phải chỉnh theo. Chính sự điều chỉnh liên tục ấy làm ban nhạc gia đình khác mọi hoạt động khác.
Các nhà nghiên cứu như nhóm của Eiluned Pearce, Jacques Launay và Robin Dunbar (2015) từng ghi nhận những người tham gia lớp hát chung cảm thấy gần gũi với nhau nhanh hơn so với người học các lớp thủ công, viết văn, dù sau vài tháng các lớp kia cũng bắt kịp. Hát chung giống một cách "phá băng" nhanh. Danh mục "Khoa học của sự gắn kết" có bài riêng về đồng bộ nhịp; ở đây chỉ cần nhớ: cùng vào nhịp là một cách rất cổ xưa để con người thấy mình thuộc về một nhóm.
Những gia đình làm nhạc cùng nhau trong lịch sử
Âm nhạc gia đình có từ rất lâu, trước khi có máy hát. Một vài ví dụ được ghi chép rõ:
- Gia đình Bach ở Đức có nhiều thế hệ nhạc sĩ; Johann Sebastian Bach có nhiều người con theo nghề nhạc, và việc hát, chơi đàn cùng nhau trong nhà là chuyện thường ngày của họ.
- Gia đình Trapp người Áo biểu diễn hợp xướng gia đình từ những năm 1930, sau đó sang Mỹ. Câu chuyện của họ là cảm hứng cho vở nhạc kịch The Sound of Music (1959) và bộ phim cùng tên (1965), dù phim đã thay đổi nhiều chi tiết so với đời thật.
- Các ban nhạc anh chị em như The Jackson 5, The Carpenters hay Bee Gees đều bắt đầu từ việc hát cùng nhau trong nhà trước khi thành nghệ sĩ.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình có truyền thống hát cùng nhau trong các dịp sum họp, từ những câu hò, câu ru đến các bài hát quen thuộc bên mâm cơm Tết. Ban nhạc gia đình chỉ là cách làm việc đó có chủ đích hơn.
Nhạc cụ cho mọi lứa tuổi
| Nhạc cụ | Ai hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gõ nhịp cơ thể (vỗ tay, vỗ đùi, giậm chân, búng tay) | Mọi người, kể cả trẻ 2–3 tuổi | Không tốn gì, tập cảm nhịp rất tốt |
| Lắc tự chế (chai nhựa có gạo, đậu) | Trẻ nhỏ | Đóng nắp thật chặt, dán băng keo |
| Trống tự chế (thùng giấy, xô nhựa, nồi úp) | Trẻ 4 tuổi trở lên | Dùng đũa bọc vải để tiếng êm hơn |
| Thanh gõ, phách tre, mõ | Mọi lứa tuổi | Giữ nhịp chắc cho cả ban |
| Kèn harmonica, sáo nhựa | Trẻ 7 tuổi trở lên | Mỗi người một chiếc riêng cho vệ sinh |
| Ukulele | Trẻ lớn, người lớn mới học | Bốn dây, vài hợp âm là đệm được nhiều bài |
| Ghi-ta, đàn phím (organ, piano điện) | Người đã biết chơi | Thường là "xương sống" của ban |
| Hát bè đơn giản | Ông bà, thiếu niên | Một người hát giai điệu, một người ngân nốt dài |
Không ai cần mua nhạc cụ đắt tiền để bắt đầu. Nhiều ban nhạc gia đình hay nhất chỉ có một cây đàn và năm cái nồi.
Chọn bài: dễ thuộc, nhiều lời lặp, nhịp rõ
- Bài thiếu nhi quen thuộc có điệp khúc lặp, nhịp đều: hợp để tập vào nhịp chung.
- Bài ông bà thích: dân ca, nhạc tiền chiến, nhạc đỏ, bolero, tuỳ gu từng nhà. Đây là cách để ông bà được làm "giọng ca chính" và kể chuyện về bài hát.
- Bài các con thích: nhạc mới, nhạc phim hoạt hình. Người lớn chịu học bài của con là một món quà.
- Bài có thể chia vai: hát đối, hát nối, bài có đoạn đọc như rap cho thiếu niên.
Mỗi đợt tập chọn 3–5 bài, giữ cùng danh sách vài tuần cho thật thuộc rồi mới thêm bài mới.
Một buổi tập 30–45 phút
- Khởi động (5 phút): vỗ tay theo nhịp, nhại tiếng gõ của người dẫn: người dẫn gõ một câu nhịp ngắn, cả nhà gõ lại. Trẻ nhỏ rất thích phần này.
- Ôn bài cũ (10 phút): hát lại bài đã thuộc để ai cũng thấy tự tin.
- Tập bài mới (15 phút): từng đoạn một. Đầu tiên chỉ hát, sau đó thêm nhịp, cuối cùng thêm đàn.
- Chạy cả chương trình (5–10 phút): từ đầu đến cuối không dừng, kể cả khi sai. Tập kết bài cùng lúc là kỹ năng quan trọng nhất của một ban nhạc.
- Thu âm thử: ghi âm bằng điện thoại rồi cùng nghe. Đừng chấm điểm ai, chỉ hỏi "đoạn nào mình nghe khớp nhất?".
Chia vai trong ban
- Người giữ nhịp: nên là người cảm nhịp chắc nhất, không nhất thiết là người lớn.
- Giọng ca chính: luân phiên theo bài, để ai cũng có lúc đứng giữa.
- Người đệm đàn: người biết chơi; nếu chưa ai biết, một người có thể học ukulele vài hợp âm cơ bản qua video trong vài tuần.
- Người dàn dựng: lo đoạn mở, đoạn kết, lời giới thiệu bài.
- Người quay phim, chụp ảnh: cho những ai ngại hát nhưng vẫn muốn góp mặt.
Có người trong nhà nhút nhát, không muốn hát. Đừng ép. Mời họ giữ nhịp phách, bật đèn sân khấu hay làm khán giả số một. Nhiều người sau vài buổi tự cầm micro lúc nào không hay.
Để buổi tập vui, không thành giờ học
- Không sửa lỗi giữa bài. Ghi nhớ, sửa sau khi kết bài.
- Không so sánh giọng các con. Mỗi người một vai, không ai là "người hát dở" của ban.
- Có một "sân khấu": tấm thảm, chiếc đèn bàn rọi vào, vài chiếc ghế cho khán giả là thú nhồi bông.
- Đặt tên ban nhạc cùng nhau, vẽ logo, làm vé mời ông bà.
An toàn và hàng xóm
- Tai: trống, chiêng, loa to ở khoảng cách gần có thể làm hại tai, nhất là tai trẻ. Giữ âm lượng vừa phải, không dùng loa kéo công suất lớn trong phòng nhỏ, nghỉ giữa giờ.
- Nhạc cụ tự chế: chai lắc phải đóng nắp chặt, tránh hạt nhỏ rơi ra với trẻ dưới 3 tuổi; đồ gõ không có cạnh sắc.
- Dây điện: loa, đàn điện, micro có dây: gom gọn, tránh vấp khi trẻ nhảy múa.
- Hàng xóm: chọn giờ tập ban ngày hoặc đầu buổi tối, đóng cửa, tránh giờ nghỉ trưa và đêm muộn. Ở chung cư, các nhạc cụ gõ nên có lót đệm.
Góc nhìn hôm nay: buổi diễn đầu tiên
Đặt cho ban một mục tiêu: hát một tiết mục trong bữa cơm sinh nhật bà, đêm giao thừa hay ngày họp mặt họ hàng. Có ngày diễn, các buổi tập tự nhiên có lý do. Sau buổi diễn, giữ lại bản ghi âm, ghi hình kèm ngày tháng. Nhiều năm sau, nghe lại tiếng hát lạc nhịp của đứa con lên năm hay giọng ông đã không còn, đó sẽ là thứ quý nhất trong kho kỷ niệm của nhà mình.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể ghé các nhà văn hoá thiếu nhi, câu lạc bộ ghi-ta, ukulele ở địa phương; nhiều nơi có lớp ngắn cho cả bố mẹ và con.
Câu hỏi thường gặp
Không ai trong nhà biết chơi nhạc thì lập ban nhạc gia đình được không?
Được. Gõ nhịp cơ thể, nồi niêu, chai lắc tự chế và giọng hát là đủ cho những tiết mục đầu tiên. Sau vài tuần, một người có thể học ukulele vài hợp âm cơ bản để đệm.
Nhạc cụ nào dễ cho trẻ nhỏ?
Trẻ 2–4 tuổi hợp vỗ tay, chai lắc đóng chặt nắp và trống tự chế từ thùng giấy, xô nhựa. Trẻ lớn hơn có thể thử phách, sáo nhựa, harmonica, rồi ukulele.
Một buổi tập ban nhạc gia đình nên dài bao lâu?
Khoảng 30–45 phút, mỗi tuần một buổi là vừa. Nên có phần khởi động vỗ nhịp, ôn bài cũ, tập một bài mới và chạy cả chương trình từ đầu đến cuối.
Gia đình Trapp có thật không?
Có. Gia đình Trapp người Áo là một nhóm hát hợp xướng gia đình có thật, biểu diễn từ những năm 1930 rồi sang Mỹ. Câu chuyện của họ là cảm hứng cho nhạc kịch và phim The Sound of Music, dù phim thay đổi nhiều chi tiết.
Làm sao để tập nhạc không phiền hàng xóm?
Chọn giờ ban ngày hoặc đầu buổi tối, tránh giờ nghỉ trưa và đêm muộn, đóng cửa và giữ âm lượng vừa phải. Ở chung cư nên lót đệm cho nhạc cụ gõ và không dùng loa công suất lớn.