Khi về hưu, vợ chồng bỗng ở bên nhau cả ngày sau mấy chục năm mỗi người một nhịp đi làm. Đây có thể là quãng đời thảnh thơi nhất, nhưng cũng dễ va chạm vì không gian chật lại, việc nhà phải chia lại và mỗi người mất đi một phần "vai trò" cũ. Những cặp đi qua nhẹ nhàng thường bàn trước với nhau về nhịp sống mới: ai có góc riêng nào, ai làm việc gì, giờ nào chung, giờ nào riêng, và mỗi người giữ cho mình một việc có ý nghĩa ngoài nhà.
Vì sao những tháng đầu về hưu hay căng thẳng
Về hưu không chỉ là thôi đi làm. Nó lấy đi cùng lúc lịch sinh hoạt quen thuộc, đồng nghiệp, cảm giác có ích, và với nhiều người là một phần bản sắc ("tôi là thầy giáo", "tôi là kỹ sư"). Người về hưu có thể thấy trống trải, đổ dồn sự chú ý vào ngôi nhà và người bạn đời. Người kia, nhất là nếu đã quen làm chủ nhịp sống trong nhà nhiều năm, có thể thấy "bị xâm lấn".
Ở Nhật Bản, bác sĩ Nobuo Kurokawa từ những năm 1990 đã mô tả hiện tượng mà báo chí gọi là "hội chứng chồng về hưu": nhiều người vợ cảm thấy căng thẳng, mệt mỏi khi chồng nghỉ hưu ở nhà cả ngày. Đây không phải chẩn đoán y khoa chính thức, mà là một cách gọi phản ánh thực tế ở một xã hội nơi vai trò vợ chồng phân chia rõ rệt. Nghiên cứu ở các nước khác, như của Phyllis Moen và cộng sự (2001) tại Mỹ, cũng ghi nhận giai đoạn chuyển tiếp về hưu, nhất là khi một người đã nghỉ còn người kia vẫn đi làm, là lúc xung đột vợ chồng dễ tăng; với nhiều cặp, mọi thứ ổn định lại sau một thời gian.
Mốc về hưu ở Việt Nam và chuyện "lệch pha"
Theo Bộ luật Lao động 2019, tuổi nghỉ hưu của người lao động trong điều kiện bình thường được điều chỉnh tăng dần theo lộ trình, đến năm 2028 là 62 tuổi với nam và đến năm 2035 là 60 tuổi với nữ. Vì tuổi hai vợ chồng thường khác nhau và mốc nghỉ khác nhau, rất nhiều cặp có vài năm "lệch pha": một người đã ở nhà, người kia vẫn đi làm. Ngoài ra còn những người nghỉ sớm, người làm tự do không có mốc nghỉ rõ ràng, người về hưu rồi vẫn đi làm thêm.
Giai đoạn lệch pha cần được bàn riêng: người ở nhà không nên trở thành người "phục vụ" mặc định, người đi làm cũng nên hiểu người kia đang tập làm quen với nhịp sống mới.
Chia lại không gian
Ngôi nhà vốn được thiết kế cho những người vắng mặt phần lớn ban ngày. Khi cả hai ở nhà, mỗi người cần một góc của riêng mình.
- Góc riêng: một bàn đọc sách cạnh cửa sổ, một góc ban công trồng cây, một chiếc ghế quen. Không cần phòng riêng, chỉ cần một chỗ mà người kia tôn trọng.
- Bếp: căn bếp hay là nơi va chạm đầu tiên, nhất là khi một người đã "làm chủ" bếp mấy chục năm. Có thể chia ngày nấu, chia món, hoặc người này nấu người kia rửa.
- Đồ đạc tích luỹ: về hưu là dịp tốt để cùng dọn lại nhà, nhưng nên tôn trọng đồ của nhau; không tự ý bỏ đồ của người kia.
- Tiếng ồn: tivi, đài, điện thoại bật loa ngoài cả ngày có thể làm người kia mệt. Tai nghe là món đồ đáng mua.
Chia lại nhịp sống
Giờ chung và giờ riêng
| Khung giờ | Gợi ý |
|---|---|
| Sáng sớm | Đi bộ, tập dưỡng sinh cùng nhau hoặc mỗi người một nhóm |
| Buổi sáng | Giờ riêng: mỗi người một việc (đọc, làm vườn, đi chợ, học) |
| Bữa trưa | Ăn chung |
| Buổi chiều | Giờ riêng hoặc hoạt động ngoài nhà (câu lạc bộ, thăm bạn, thiện nguyện) |
| Buổi tối | Thời gian chung: bữa tối, trò chuyện, xem phim, gọi điện cho con cháu |
Không cần theo đúng bảng, nhưng nên có ý thức về giờ chung và giờ riêng. Ở bên nhau 24 giờ một ngày không có nghĩa là phải làm mọi thứ cùng nhau.
Việc nhà
Khi cả hai cùng ở nhà, việc nhà nên được chia lại từ đầu, thay vì giữ nguyên cách chia của thời đi làm. Người trước đây ít làm việc nhà có thể nhận một số việc cố định; người trước đây gánh nhiều có thể được nghỉ bớt. Bàn bạc thẳng thắn sẽ tốt hơn để ấm ức tích lại.
Mỗi người cần một việc có ý nghĩa ngoài nhà
Người về hưu dễ rơi vào hai thái cực: hoặc bám lấy bạn đời làm trung tâm duy nhất, hoặc thu mình. Giữ một việc có ý nghĩa giúp mỗi người có nhịp riêng và có chuyện để kể khi về:
- Câu lạc bộ thơ, hát, dưỡng sinh, cờ tướng ở phường, xã.
- Hội cựu giáo chức, cựu chiến binh, hội đồng hương.
- Dạy học miễn phí, làm tình nguyện viên ở chùa, nhà thờ, bệnh viện.
- Học một kỹ năng mới: máy tính, nhiếp ảnh, ngoại ngữ.
- Làm vườn, nuôi chim, chơi cây cảnh.
Nghiên cứu của Julianne Holt-Lunstad và cộng sự cho thấy sự cô lập xã hội và cô đơn gắn với nguy cơ sức khoẻ cao hơn; giữ các mối quan hệ ngoài gia đình là một cách chăm sóc sức khoẻ khi về già.
Những việc làm chung để gần nhau hơn
- Cùng học một điều mới, ví dụ cùng học dùng điện thoại để gọi video cho cháu, cùng học một điệu nhảy.
- Đi những chuyến du lịch ngắn mà hồi đi làm không có thời gian, theo nhịp chậm.
- Cùng làm một cuốn sổ ký ức: xem lại ảnh cũ, ghi lại chuyện ngày cưới, ngày đầu đi làm, để lại cho con cháu.
- Đi bộ buổi sáng hoặc chiều cùng nhau; đây thường là lúc hai người trò chuyện nhiều nhất.
Sức khoẻ và an toàn
Về hưu cũng là giai đoạn sức khoẻ bắt đầu cần chú ý hơn. Hai vợ chồng có thể cùng đi khám định kỳ, nhắc nhau uống thuốc, cùng vận động nhẹ. Nếu một trong hai người buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ sau khi nghỉ hưu, đó có thể là dấu hiệu trầm cảm và nên đi khám bác sĩ. Đừng coi đó chỉ là "buồn vì nghỉ việc".
Góc nhìn hôm nay
Ông bà ta có câu "Trẻ cậy cha, già cậy con", nhưng ngày nay nhiều cặp vợ chồng về già sống riêng, và người họ cậy nhiều nhất là chính nhau. Những năm về hưu có thể là quãng thời gian hai người hiểu nhau nhất, nếu được bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện thẳng thắn: "Mình muốn những năm tới như thế nào?". Chuyện con cái rời nhà và cách chăm sóc ông bà, cha mẹ già đã có những bài riêng ở các site khác trong hệ; ở đây, trọng tâm là hai người với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vợ chồng hay cãi nhau khi về hưu?
Vì cùng lúc mất đi nhịp sống quen thuộc, vai trò công việc và không gian riêng, trong khi phải ở bên nhau cả ngày. Việc nhà, bếp núc và cách dùng không gian chung thường là nơi va chạm đầu tiên. Bàn bạc trước về nhịp sống mới giúp giảm căng thẳng.
Hội chứng chồng về hưu là gì?
Đây là cách gọi phổ biến ở Nhật Bản, do bác sĩ Nobuo Kurokawa mô tả từ những năm 1990, chỉ tình trạng người vợ căng thẳng khi chồng nghỉ hưu ở nhà cả ngày. Nó không phải chẩn đoán y khoa chính thức mà phản ánh việc phân vai vợ chồng quá rõ rệt.
Tuổi nghỉ hưu ở Việt Nam là bao nhiêu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, tuổi nghỉ hưu trong điều kiện lao động bình thường tăng dần theo lộ trình, đến năm 2028 là 62 tuổi với nam và đến năm 2035 là 60 tuổi với nữ. Một số trường hợp được nghỉ sớm hoặc muộn hơn theo quy định.
Vợ chồng về hưu nên làm gì cùng nhau?
Có thể đi bộ buổi sáng, học một điều mới, đi du lịch ngắn theo nhịp chậm, cùng làm sổ ký ức cho con cháu. Đồng thời mỗi người nên giữ một hoạt động riêng ngoài nhà để có nhịp sống và bạn bè của mình.
Buồn chán sau khi nghỉ hưu có phải trầm cảm không?
Buồn một thời gian khi thay đổi lớn là bình thường. Nhưng nếu buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, nên đi khám bác sĩ vì đó có thể là dấu hiệu trầm cảm cần được hỗ trợ.
