Hôn nhân thường đi qua vài chặng khá giống nhau: những năm đầu học cách sống chung, giai đoạn con nhỏ và sự nghiệp cuốn đi, quãng giữa đời vừa nuôi con lớn vừa lo cho cha mẹ già, rồi chặng hai người có lại nhiều thời gian cho nhau. Mỗi chặng có một kiểu căng thẳng riêng và một kiểu gắn bó riêng. Biết trước "bản đồ" không làm hôn nhân dễ hơn, nhưng giúp vợ chồng hiểu rằng điều mình đang trải qua là bình thường và có cách đi qua.
Hôn nhân có "chặng" không, hay chỉ là cách nói?
Không có hai cuộc hôn nhân giống nhau, và mốc 5, 10, 20 năm chỉ là cách chia cho dễ hình dung. Nhưng các nhà nghiên cứu đã theo dõi hàng nghìn cặp vợ chồng qua nhiều năm và thấy một số xu hướng lặp lại. Dự án PAIR của nhà tâm lý học Ted Huston (Đại học Texas) theo dõi các cặp mới cưới từ đầu thập niên 1980 trong hơn một thập kỷ; nghiên cứu của Brian Doss và cộng sự (2009) theo dõi các cặp trong tám năm đầu hôn nhân. Những công trình như vậy cho phép nói về "chặng" một cách có cơ sở, miễn nhớ rằng đó là xu hướng chung chứ không phải số phận của từng nhà.
Một cách nghĩ hữu ích: mỗi chặng, hai người phải học lại cách ở bên nhau, vì hoàn cảnh, sức khoẻ và chính con người mỗi người đã khác đi so với ngày cưới.
Năm năm đầu: từ hai người thành một nhà
Đây là giai đoạn ghép hai thói quen sống, hai cách tiêu tiền, hai gia đình gốc vào một mái nhà. Những chuyện tưởng nhỏ như ai tắt đèn, khăn tắm treo ở đâu, Tết về nhà nội hay nhà ngoại trước, đều phải thương lượng lần đầu.
- Thứ thường thay đổi: cảm giác say mê ban đầu nhạt dần. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mức hài lòng trung bình giảm dần trong những năm đầu; Huston và cộng sự cho rằng với nhiều cặp, điều quyết định không phải là có bao nhiêu xung đột, mà là sự vỡ mộng khi hình ảnh lý tưởng về người kia va vào thực tế.
- Con đầu lòng: nghiên cứu tám năm của Doss và cộng sự (2009) thấy sau khi sinh con đầu, cả vợ và chồng trung bình đều báo cáo chất lượng mối quan hệ giảm đột ngột hơn so với trước. Các cặp không có con trong cùng thời gian cũng giảm, nhưng từ từ hơn. Đây là xu hướng trung bình, nhiều cặp không giảm hoặc giảm rồi hồi phục.
- Thứ xây được: những thói quen nhỏ của riêng hai người, như bữa sáng cuối tuần, lời chúc ngủ ngon, cách gọi nhau. Chúng là nền cho những chặng sau.
Năm thứ 5 đến 10: chặng bận rộn nhất
Con bắt đầu đi học, có thể có thêm con thứ hai. Sự nghiệp của cả hai thường ở giai đoạn cần dồn sức. Nhiều nhà mua nhà, trả góp, chuyển chỗ ở. Cha mẹ hai bên bắt đầu có tuổi.
- Nguy cơ thường gặp: vợ chồng thành "đồng nghiệp quản lý gia đình". Mọi cuộc nói chuyện xoay quanh lịch đưa đón, hoá đơn, bài tập của con. Không có xung đột lớn, nhưng cũng không còn thời gian cho nhau.
- Chuyện "ngứa năm thứ bảy": cụm từ này phổ biến nhờ bộ phim The Seven Year Itch (1955). Không có bằng chứng chắc chắn rằng năm thứ bảy là mốc đặc biệt; điều có thật hơn là sự mệt mỏi tích tụ của giai đoạn bận rộn.
- Thứ xây được: những khoảng ngắn nhưng đều đặn chỉ dành cho hai người. Mười lăm phút trò chuyện sau khi con ngủ, không điện thoại, không bàn chuyện tiền. John Gottman, người nghiên cứu cặp đôi hàng chục năm, nhấn mạnh việc vợ chồng đáp lại những "lời mời kết nối" nhỏ trong ngày (một câu kể, một cái chỉ tay "anh xem kìa") quan trọng hơn những dịp lớn.
Năm thứ 10 đến 20: giữa đời, giữa hai thế hệ
Con vào tuổi mới lớn, có thế giới riêng. Cha mẹ hai bên có thể ốm đau, cần chăm sóc. Bản thân hai vợ chồng bước vào tuổi bốn mươi, năm mươi với những câu hỏi về công việc, sức khoẻ, ý nghĩa.
- Nguy cơ thường gặp: mỗi người gồng một gánh riêng và không kể cho người kia. Người lo cha mẹ, người lo công việc, không ai hỏi người kia đang mệt thế nào.
- Những vấn đề "không giải được": Gottman cho rằng phần lớn bất đồng của các cặp vợ chồng là những khác biệt lâu dài về tính cách, thói quen, không bao giờ "giải quyết xong". Cặp bền không phải là cặp hết bất đồng, mà là cặp nói về chúng được mà không làm tổn thương nhau. (Kỹ năng cãi nhau và làm lành không phải chủ đề của bài này.)
- Thứ xây được: một dự án chung mới ngoài con cái, như học một môn, cùng tập một môn thể thao, cùng làm một việc thiện nguyện. Thuyết mở rộng bản thân của Arthur và Elaine Aron gợi ý rằng trải nghiệm mới cùng nhau giúp cảm giác gần gũi được làm mới.
Sau năm thứ 20: hai người, lần nữa
Con lần lượt rời nhà đi học, đi làm, lập gia đình. Nhiều cặp lần đầu sau hai thập kỷ có lại những bữa tối chỉ hai người. Với một số cặp đó là giai đoạn nhẹ nhõm, với số khác là lúc nhận ra hai người đã quen nói chuyện qua con cái.
Một số nghiên cứu cũ mô tả mức hài lòng trong hôn nhân theo hình chữ U: cao lúc đầu, thấp nhất khi con ở tuổi mới lớn, rồi nhích lên khi con trưởng thành. Các nghiên cứu sau cho thấy bức tranh phức tạp hơn và không phải cặp nào cũng theo đường cong ấy. Chặng về hưu ở bên nhau cả ngày có bài riêng trong danh mục này.
Bảng tóm tắt các chặng
| Chặng | Thường bận về | Rủi ro hay gặp | Việc hai người nên giữ |
|---|---|---|---|
| 0–5 năm | Sống chung, gia đình hai bên, con đầu lòng | Vỡ mộng, mệt mỏi khi có con nhỏ | Thói quen nhỏ riêng của hai người |
| 5–10 năm | Con đi học, sự nghiệp, nhà cửa | Thành "đồng nghiệp quản lý gia đình" | Khoảng ngắn đều đặn chỉ hai người |
| 10–20 năm | Con tuổi mới lớn, cha mẹ già, giữa đời | Mỗi người gồng một gánh riêng | Kể cho nhau nghe, một dự án chung mới |
| Trên 20 năm | Con trưởng thành, sức khoẻ, chuẩn bị về hưu | Không quen nói chuyện khi không có con ở giữa | Tìm lại sở thích chung, kế hoạch cho chặng sau |
Những điều giúp đi qua mọi chặng
- Gọi tên chặng mình đang ở. "Mình đang ở giai đoạn con nhỏ, ai cũng thiếu ngủ" giúp hai người bớt trách nhau.
- Hỏi định kỳ. Mỗi vài tháng, hỏi nhau: "Dạo này anh/em thấy mình ổn không? Có điều gì muốn thay đổi?". Không cần trả lời ngay.
- Giữ một thứ chỉ của hai người. Một quán quen, một bài hát, một chuyến đi ngắn mỗi năm.
- Kể lại chuyện cũ. Những lần cùng vượt qua khó khăn, kể lại cho nhau và cho con, là chất keo của hôn nhân dài năm.
- Tìm trợ giúp sớm. Khi một trong hai người có dấu hiệu trầm cảm, khi có bạo lực hay nghiện ngập, hoặc khi hai người không còn nói chuyện được với nhau, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn hôn nhân. Đó không phải là thất bại mà là một cách chăm sóc mối quan hệ.
Góc nhìn hôm nay
Hôn nhân dài năm không phải là một đường thẳng đi lên, mà giống một con đường có dốc, có đoạn bằng, có khúc cua. Những cặp đi được xa thường không phải là những cặp không bao giờ mệt, mà là những cặp kịp nhận ra khi người kia mệt. Nếu muốn đọc thêm, có thể tìm cuốn The Seven Principles for Making Marriage Work của John Gottman và Nan Silver, hoặc các bài viết phổ thông của Viện Gottman về những thói quen nhỏ giữ vợ chồng gần nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hôn nhân có những giai đoạn nào?
Có thể chia gần đúng thành bốn chặng: những năm đầu học sống chung và có con nhỏ, giai đoạn bận rộn với con đi học và sự nghiệp, quãng giữa đời với con tuổi mới lớn và cha mẹ già, và chặng hai người có lại thời gian cho nhau. Mỗi cặp đi qua với nhịp riêng.
Vì sao sau khi có con vợ chồng hay căng thẳng?
Nghiên cứu của Brian Doss và cộng sự (2009) cho thấy trung bình chất lượng mối quan hệ giảm rõ sau khi sinh con đầu, do thiếu ngủ, thay đổi vai trò và ít thời gian cho nhau. Đây là xu hướng chung, không phải ai cũng vậy, và nhiều cặp hồi phục khi con lớn hơn.
"Ngứa năm thứ bảy" có thật không?
Cụm từ này phổ biến nhờ bộ phim The Seven Year Itch năm 1955. Không có bằng chứng chắc chắn rằng năm thứ bảy là mốc đặc biệt; điều phổ biến hơn là sự mệt mỏi tích tụ ở giai đoạn con nhỏ và sự nghiệp bận rộn.
Làm sao giữ tình cảm vợ chồng khi quá bận?
Duy trì những khoảng ngắn nhưng đều đặn chỉ dành cho hai người, như 15 phút trò chuyện mỗi tối không điện thoại. Theo John Gottman, đáp lại những lời mời kết nối nhỏ trong ngày quan trọng hơn những dịp lớn.
Khi nào vợ chồng nên đi tư vấn?
Khi hai người không còn nói chuyện được với nhau, khi một người có dấu hiệu trầm cảm, hoặc khi có bạo lực, nghiện ngập. Gặp chuyên gia tâm lý hay tư vấn hôn nhân sớm là một cách chăm sóc mối quan hệ, không phải dấu hiệu thất bại.
