"Tri âm" nghĩa đen là "hiểu tiếng đàn", bắt nguồn từ điển tích Bá Nha – Tử Kỳ: Bá Nha gảy đàn, chỉ Chung Tử Kỳ nghe ra trong tiếng đàn là núi cao hay nước chảy; khi Tử Kỳ mất, Bá Nha đập đàn, cắt dây, suốt đời không gảy nữa. Chuyện được chép sớm nhất trong Lã thị Xuân Thu và Liệt Tử, rồi được kể lại, thêm thắt nhiều lần. Từ đó, "tri âm", "tri kỷ" trở thành cách người Á Đông, trong đó có người Việt, gọi người bạn hiểu mình tận đáy lòng.
Câu chuyện trong sách cổ
Bản chép được dẫn nhiều nhất nằm ở thiên "Bản vị" của Lã thị Xuân Thu, bộ sách do môn khách của Lã Bất Vi soạn vào cuối thời Chiến Quốc. Chuyện rất ngắn: Bá Nha gảy đàn, Chung Tử Kỳ ngồi nghe. Khi Bá Nha gửi lòng vào núi Thái Sơn, Tử Kỳ khen tiếng đàn sừng sững như Thái Sơn. Chốc lát sau, Bá Nha gửi lòng vào dòng nước, Tử Kỳ lại khen tiếng đàn cuồn cuộn như nước chảy. Tử Kỳ chết, Bá Nha đập đàn, cắt dây, cả đời không gảy nữa, vì cho rằng trên đời không còn ai đáng để gảy cho nghe.
Sách Liệt Tử, thiên "Thang vấn", kể một bản gần giống, thêm chi tiết Bá Nha đi chơi phía bắc Thái Sơn gặp mưa, trú dưới vách đá, buồn mà gảy đàn, và khúc nào Tử Kỳ cũng nghe ra ý. Bá Nha than rằng điều Tử Kỳ tưởng tượng y như lòng mình. Bản trong Liệt Tử nhấn vào sự hiểu nhau, còn chi tiết đập đàn nổi tiếng thì đến từ Lã thị Xuân Thu.
Từ sử liệu đến tiểu thuyết
Phần nhiều chi tiết mà người đời sau quen thuộc, như Bá Nha là quan nước Tấn, Tử Kỳ là người tiều phu, hai người hẹn gặp lại vào mùa thu năm sau rồi Bá Nha tìm đến thì bạn đã mất, đến từ truyện "Du Bá Nha đập đàn tạ tri âm" trong tập Cảnh thế thông ngôn của Phùng Mộng Long, soạn đời Minh, thế kỷ 17. Họ "Du" của Bá Nha cũng xuất hiện từ những bản kể muộn này.
Cần phân biệt: bản cổ chỉ có vài chục chữ, không nói hai người gặp nhau ở đâu, Bá Nha làm nghề gì. Bản tiểu thuyết thì giàu tình tiết, cảm động, và chính nó làm điển tích lan rộng. Ở Vũ Hán (Trung Quốc) ngày nay có đài Cổ Cầm, gắn với truyền thuyết nơi hai người gặp nhau, đã được xây dựng lại nhiều lần qua các triều đại.
Tên khúc "Cao sơn lưu thủy" (núi cao, nước chảy) cũng thành tên một bản nhạc đàn cổ của Trung Hoa. Bản nhạc ngày nay được truyền lại qua các sách phổ đàn đời sau, không thể khẳng định là chính khúc Bá Nha đã gảy.
Những tình bạn khác trong sách cổ
| Điển tích | Nguồn | Điều được nhớ |
|---|---|---|
| Bá Nha – Tử Kỳ | Lã thị Xuân Thu, Liệt Tử; tiểu thuyết của Phùng Mộng Long | Hiểu nhau qua tiếng đàn; mất bạn thì không gảy nữa |
| Quản Trọng – Bào Thúc Nha | Sử ký của Tư Mã Thiên, "Quản Yến liệt truyện" | Bào Thúc hiểu và bao dung bạn khi bạn nghèo, thất bại; tiến cử bạn làm tướng quốc nước Tề |
| Lý Bạch – Uông Luân | Bài "Tặng Uông Luân" của Lý Bạch | Tình người tiễn bạn sâu hơn đầm nước nghìn thước |
| Vương Bột tiễn bạn | Bài "Tống Đỗ Thiếu phủ chi nhậm Thục Châu" | Bạn hiểu nhau thì xa mấy cũng như gần |
Quản Bào chi giao
Theo Sử ký, Quản Trọng thời trẻ cùng Bào Thúc Nha buôn bán, chia lời thường lấy phần hơn, nhưng Bào Thúc không cho là tham, vì biết bạn nghèo. Quản Trọng nhiều lần đi lính bỏ chạy, Bào Thúc không cho là hèn, vì biết bạn còn mẹ già. Về sau Bào Thúc tiến cử Quản Trọng cho Tề Hoàn công, và Quản Trọng trở thành tướng quốc lừng danh. Quản Trọng có câu được Tư Mã Thiên chép lại, thường được dịch là: "Sinh ra ta là cha mẹ, hiểu ta là Bào tử." Từ đó, "Quản Bào" thành cách gọi tình bạn hiểu và tin nhau.
Thơ Đường về bạn bè
Thơ Đường có cả một dòng thơ tiễn bạn. Lý Bạch kết bài "Tặng Uông Luân" bằng hình ảnh đầm Đào Hoa sâu nghìn thước, nhưng không bằng tình Uông Luân tiễn mình. Vương Bột, khi tiễn bạn đi nhậm chức xa, viết hai câu nổi tiếng "Hải nội tồn tri kỷ, thiên nhai nhược tỷ lân", nghĩa là trong bốn biển còn người tri kỷ thì chân trời cũng như láng giềng.
Tình bạn trong văn chương Việt
Người Việt mượn chữ "tri âm", "tri kỷ" từ điển tích Bá Nha, và dùng tự nhiên tới mức nhiều người không biết gốc của nó. Văn chương Việt cũng có những tình bạn được nhớ mãi.
Nổi tiếng nhất có lẽ là Nguyễn Khuyến với Dương Khuê, hai vị đại khoa cuối thế kỷ 19. Bài "Bạn đến chơi nhà" của Nguyễn Khuyến mở đầu bằng câu "Đã bấy lâu nay, bác tới nhà", kể một loạt cái không có để đãi bạn: trẻ đi vắng, chợ xa, cá ao sâu khó chài, rồi khép lại bằng câu "Bác đến chơi đây, ta với ta". Không cần mâm cỗ, chỉ cần hai người bạn là đủ.
Khi Dương Khuê mất năm 1902, Nguyễn Khuyến viết bài "Khóc Dương Khuê" bằng chữ Nôm, mở đầu bằng hai câu "Bác Dương thôi đã thôi rồi, / Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta." Bài thơ nhắc lại những năm hai người cùng đăng khoa, cùng đi chơi khắp nơi, cùng trải qua những lúc hoạn nạn, và được xem là một trong những bài thơ khóc bạn hay nhất của văn học Việt Nam.
Văn học dân gian cũng có chuyện Lưu Bình – Dương Lễ về người bạn giúp bạn thành đạt một cách thầm lặng, câu chuyện này được kể riêng ở nhiều nơi khác.
Tri âm nghĩa là gì với hôm nay
Điểm chung của những điển tích này không phải là sự hy sinh lớn lao, mà là sự hiểu. Tử Kỳ không giàu, không giúp Bá Nha thăng quan. Ông chỉ nghe ra điều bạn muốn nói. Bào Thúc không chỉ tốt bụng, ông hiểu hoàn cảnh phía sau những hành động bị người khác cho là xấu.
Ngày nay, tình bạn kiểu tri âm có thể là người bạn đọc được tâm trạng qua một tin nhắn cụt lủn, người không cần giải thích vẫn biết vì sao bạn từ chối một lời mời. Những tình bạn ấy hiếm vì chúng cần thời gian: cần đủ lâu để nghe nhiều "khúc đàn" của nhau, cả khúc vui lẫn khúc buồn.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đi đâu để tìm hiểu thêm
- Đọc bản dịch Lã thị Xuân Thu và Liệt Tử để thấy câu chuyện gốc ngắn gọn thế nào, rồi đọc truyện của Phùng Mộng Long để thấy văn chương đã làm gì với nó.
- Đọc "Quản Yến liệt truyện" trong Sử ký của Tư Mã Thiên, đã có bản dịch tiếng Việt.
- Đọc lại "Bạn đến chơi nhà" và "Khóc Dương Khuê" của Nguyễn Khuyến. Quê ông ở Yên Đổ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình (trước là Hà Nam cũ), nơi có nhà lưu niệm Nguyễn Khuyến.
- Nghe một bản "Cao sơn lưu thủy" bằng đàn cổ cầm và thử nghĩ: ai trong đời mình nghe ra được "núi" và "nước" của mình?
Câu hỏi thường gặp
Tri âm là gì?
Tri âm nghĩa đen là "hiểu tiếng đàn", chỉ người bạn hiểu mình sâu sắc. Từ này bắt nguồn từ điển tích Chung Tử Kỳ nghe ra lòng Bá Nha qua tiếng đàn.
Bá Nha – Tử Kỳ được chép trong sách nào?
Bản chép sớm nhất nằm trong Lã thị Xuân Thu (thiên Bản vị) và Liệt Tử (thiên Thang vấn). Nhiều tình tiết quen thuộc như hẹn gặp mùa thu năm sau đến từ truyện của Phùng Mộng Long đời Minh.
Vì sao Bá Nha đập đàn?
Theo Lã thị Xuân Thu, khi Chung Tử Kỳ mất, Bá Nha đập đàn, cắt dây và cả đời không gảy nữa, vì cho rằng trên đời không còn ai hiểu tiếng đàn của mình.
Tri âm và tri kỷ khác nhau thế nào?
Tri âm gốc là "hiểu tiếng đàn", tri kỷ là "hiểu mình". Trong tiếng Việt hiện nay hai từ gần như dùng thay nhau để chỉ người bạn hiểu mình tận đáy lòng, thường đi đôi thành "tri âm tri kỷ".
Bài thơ nào của Việt Nam nói về tình bạn hay nhất?
Hai bài được nhắc nhiều nhất là "Bạn đến chơi nhà" và "Khóc Dương Khuê" của Nguyễn Khuyến. Bài sau viết khi người bạn Dương Khuê qua đời năm 1902.
