Theo nghiên cứu của nhà nghiên cứu truyền thông Jeffrey Hall (Đại học Kansas, Mỹ) công bố năm 2018, hai người lạ cần khoảng 50 giờ ở bên nhau để thành bạn xã giao, khoảng 90 giờ để gọi nhau là bạn, và hơn 200 giờ để thành bạn thân. Nhưng con số giờ chỉ là một nửa câu chuyện: giờ ngồi cạnh nhau ở chỗ làm tính ít hơn nhiều so với giờ đi chơi, nói chuyện phiếm, hỏi han nhau. Tình bạn thân được làm ra từ thời gian chung có chủ ý, không tự đến chỉ vì hai người gặp nhau thường xuyên.
Nghiên cứu của Jeffrey Hall đo cái gì
Hall đặt một câu hỏi tưởng đơn giản: muốn thân với ai đó thì phải tốn bao nhiêu thời gian? Ông làm hai khảo sát. Một khảo sát hỏi những người trưởng thành vừa chuyển tới thành phố mới về những người họ quen từ khi chuyển đến, đã ở bên nhau bao lâu và giờ coi nhau là gì. Khảo sát còn lại theo dõi sinh viên năm nhất trong những tuần đầu nhập học, hỏi lại nhiều lần xem mối quen biết nào tiến lên, mối nào dừng lại.
Từ dữ liệu đó, Hall ước lượng các ngưỡng mà mối quan hệ thường chuyển cấp. Ông nói rõ đây là ước lượng trung bình, không phải đồng hồ đếm ngược. Có người thân nhau nhanh hơn, có cặp ở bên nhau rất lâu mà vẫn chỉ dừng ở mức quen.
| Mức quan hệ | Thời gian chung ước tính | Nếu gặp 2–3 giờ mỗi tuần |
|---|---|---|
| Người quen thành bạn xã giao | khoảng 50 giờ | khoảng 4–6 tháng |
| Bạn xã giao thành bạn | khoảng 90 giờ | khoảng 7–10 tháng |
| Bạn thành bạn thân | hơn 200 giờ | trên một năm rưỡi |
Cột cuối là phép tính nhẩm để hình dung, không phải số liệu của nghiên cứu. Nó cho thấy một điều dễ quên: với lịch sống của người đi làm, một tình bạn thân mới thường cần ít nhất một, hai năm gặp gỡ đều đặn.
Không phải giờ nào cũng như nhau
Phát hiện đáng giá nhất của Hall không nằm ở con số 200, mà ở chỗ loại thời gian nào được tính. Đồng nghiệp ngồi cạnh nhau tám tiếng một ngày vẫn có thể chỉ là người quen. Thời gian làm việc có nhiệm vụ, có vai trò, ít chỗ cho chuyện riêng, nên đẩy mối quan hệ đi rất chậm.
Những gì giúp tiến nhanh hơn là các cuộc trò chuyện "vô bổ" theo nghĩa tốt: hỏi thăm nhau dạo này thế nào, kể một chuyện buồn cười, trêu nhau, bàn chuyện mình quan tâm. Hall gọi đó là những cuộc trò chuyện để giữ liên lạc và để hiểu nhau, khác với trao đổi để làm cho xong việc. Rủ nhau đi ăn trưa, ở lại uống nước sau giờ làm, cùng đi một chuyến xa đều là những lúc đồng hồ tình bạn chạy nhanh.
Ý nghĩa thực tế
- Muốn thân với một đồng nghiệp, đừng chờ "lâu dần thân". Hãy chuyển một phần thời gian ở chỗ làm sang thời gian ngoài công việc.
- Gặp ít mà chất vẫn tốt hơn gặp nhiều mà chỉ chào hỏi. Một buổi cà phê hai tiếng có giá trị hơn hai tuần chạm mặt ở thang máy.
- Ở những năm đầu một tình bạn, sự đều đặn quan trọng hơn cường độ. Một buổi mỗi tuần trong một năm làm được nhiều hơn một kỳ nghỉ chung rồi biệt tăm.
Gần, gặp lặp lại và được là mình
Nhà xã hội học Rebecca Adams, người nghiên cứu tình bạn nhiều năm, thường được nhắc với ba điều kiện cho tình bạn nảy nở: ở gần nhau, gặp nhau lặp đi lặp lại mà không phải hẹn trước, và ở một khung cảnh khiến người ta dám hạ phòng bị, kể chuyện thật của mình. Ba điều kiện này giải thích vì sao tuổi học trò, ký túc xá, nghĩa vụ chung, đội bóng xóm lại sinh ra nhiều tình bạn bền đến thế.
Từ giữa thế kỷ 20, tâm lý học đã ghi nhận "hiệu ứng tiếp xúc đơn thuần" mà Robert Zajonc mô tả năm 1968: thứ gì gặp nhiều lần thì ta có xu hướng thấy dễ chịu hơn. Với con người, chuyện gặp nhau thường xuyên ở cùng một chỗ là mảnh đất, còn việc dám nói thật mới là hạt giống.
Chúng ta thường đánh giá thấp người khác quý mình
Một trở ngại khiến người ta không chủ động là nỗi lo bị từ chối. Năm 2018, nhóm của Erica Boothby, Gus Cooney, Gillian Sandstrom và Margaret Clark công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm về cái họ gọi là "khoảng cách thiện cảm" (liking gap). Sau khi trò chuyện với người lạ, người tham gia luôn đoán rằng người kia quý mình ít hơn so với mức người kia thật sự quý họ.
Nói cách khác, sau một cuộc nói chuyện, đối phương thường có cảm tình với bạn nhiều hơn bạn nghĩ. Biết điều này giúp dễ gửi tin nhắn rủ lần thứ hai hơn, vì lần thứ hai thường là chỗ hầu hết các mối quen dừng lại.
Tình bạn có nhiều kiểu, và kiểu nào cũng có chỗ
Hơn hai nghìn năm trước, Aristotle trong Đạo đức học Nicomachean chia tình bạn làm ba loại: bạn vì lợi ích, bạn vì niềm vui, và bạn vì quý trọng con người của nhau. Ông cho rằng loại thứ ba hiếm và bền nhất, vì nó cần thời gian và cần hai người thật sự biết nhau. Cách chia này vẫn hữu ích: không phải người bạn nào cũng cần trở thành bạn thân, và một người bạn chạy bộ, một nhóm bạn nhậu cuối tháng vẫn có giá trị riêng.
Nhà nhân học Robin Dunbar cũng mô tả các vòng quan hệ của một người, trong đó vòng thân nhất chỉ có vài người. Điều này ăn khớp với nghiên cứu của Hall: nếu một tình bạn thân cần hơn 200 giờ, thì quỹ thời gian một đời người chỉ đủ nuôi một số ít tình bạn như thế cùng lúc.
Vì sao đáng bỏ thời gian: tình bạn và sức khoẻ
Năm 2010, Julianne Holt-Lunstad và cộng sự tổng hợp 148 nghiên cứu về quan hệ xã hội và tuổi thọ. Kết quả: người có các mối quan hệ xã hội vững có khả năng sống sót cao hơn rõ rệt trong thời gian theo dõi so với người ít gắn kết. Nhóm tác giả xếp mức ảnh hưởng của sự cô lập vào cùng nhóm với những yếu tố nguy cơ quen thuộc như hút thuốc hay ít vận động.
Những nghiên cứu kiểu này cho thấy mối liên hệ, không chứng minh một người bạn sẽ chữa được bệnh. Nhưng chúng đủ để coi thời gian dành cho bạn bè không phải thứ xa xỉ, mà là một phần của chăm sóc bản thân.
Góc nhìn hôm nay: biến con số thành việc làm
Đem nghiên cứu của Hall vào đời sống người Việt đi làm, có vài việc làm được ngay:
- Chọn một hoạt động lặp lại. Lớp cầu lông tối thứ ba, nhóm chạy sáng Chủ nhật, câu lạc bộ đọc sách ở thư viện. Hoạt động định kỳ tạo ra điều kiện "gặp lặp lại không cần hẹn" mà Rebecca Adams nói tới.
- Kéo dài thêm mười lăm phút. Sau buổi tập, rủ một người đi uống nước. Đây là chỗ thời gian "làm cho xong" chuyển thành thời gian trò chuyện.
- Chủ động lần thứ hai. Nhớ khoảng cách thiện cảm: người kia có khi cũng đang chờ bạn rủ.
- Kể một chuyện thật. Tình bạn tiến lên khi có người dám nói điều mình lo, mình mê, mình xấu hổ. Không cần kể hết, chỉ cần nhiều hơn một chút so với lần trước.
- Kiên nhẫn với lịch. Nếu sau ba tháng mới chỉ ở mức "vui khi gặp", đó là bình thường. Phần lớn chặng đường vẫn còn ở phía trước.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc của Jeffrey Hall trên tạp chí Journal of Social and Personal Relationships (2018), hoặc phần bàn về tình bạn trong quyển VIII và IX Đạo đức học Nicomachean của Aristotle, đã có bản dịch tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu giờ để thành bạn thân?
Theo nghiên cứu năm 2018 của Jeffrey Hall, cần hơn 200 giờ ở bên nhau để hai người trở thành bạn thân, khoảng 90 giờ để thành bạn và khoảng 50 giờ để thành bạn xã giao. Đây là con số trung bình, mỗi cặp có thể nhanh hoặc chậm hơn.
Đồng nghiệp ngồi cạnh nhau cả ngày có nhanh thành bạn thân không?
Thường là không nhanh như người ta nghĩ. Nghiên cứu của Hall thấy thời gian làm việc chung đẩy tình bạn đi rất chậm. Những lúc đi chơi, ăn uống, trò chuyện ngoài công việc mới là phần giúp hai người thân nhau.
Vì sao người lớn khó có bạn thân mới?
Vì người trưởng thành thiếu ba điều kiện mà tuổi học trò có sẵn: ở gần nhau, gặp nhau lặp lại không cần hẹn và có không gian để kể chuyện thật. Cộng với quỹ thời gian eo hẹp, việc tích đủ hơn 200 giờ trở nên khó hơn nhiều.
Khoảng cách thiện cảm là gì?
Đó là hiện tượng người ta đánh giá thấp mức độ người khác quý mình sau một cuộc trò chuyện, được nhóm Erica Boothby mô tả năm 2018. Hiểu điều này giúp ta bớt ngại chủ động hẹn gặp lại.
Một người nên có bao nhiêu bạn thân?
Không có con số đúng cho mọi người. Các nghiên cứu về mạng lưới quan hệ cho thấy vòng thân nhất của phần lớn người chỉ gồm vài người, vì mỗi tình bạn thân cần rất nhiều thời gian để nuôi.
