Tình bạn tuổi trung niên và tuổi già: ít bạn hơn nhưng thân hơn

Bước vào tuổi trung niên và tuổi già, phần lớn người ta có ít bạn hơn, nhưng những người bạn còn lại thường thân hơn và quan trọng hơn. Tâm lý học gọi đây là sự chọn lọc: khi cảm thấy thời gian phía trước có hạn, con người dồn năng lượng cho những mối quan hệ ý nghĩa. Thách thức lớn nhất của tuổi này là những biến cố làm mất bạn hàng loạt như về hưu, chuyển nhà theo con, bạn bè ốm đau, qua đời, và cách đối phó tốt nhất là chủ động nuôi những vòng bạn mới gắn với sinh hoạt hằng ngày.

Ít bạn hơn nhưng thân hơn

Nhà tâm lý học Laura Carstensen (Đại học Stanford) phát triển từ thập niên 1990 thuyết chọn lọc cảm xúc – xã hội. Theo thuyết này, người trẻ thấy thời gian phía trước rộng mở nên hay tìm kiếm cái mới: người mới, thông tin mới, cơ hội mới. Khi tuổi tăng lên, hoặc khi ai đó cảm thấy thời gian còn lại có hạn, ưu tiên chuyển sang những mối quan hệ mang lại cảm xúc ấm áp.

Hệ quả là vòng bạn bè của người lớn tuổi thường nhỏ lại, nhưng không phải vì họ bị bỏ rơi. Nhiều khi đó là lựa chọn: bớt những quan hệ xã giao tốn sức, giữ lại những người thật sự hiểu mình. Điều này giải thích vì sao nhiều người ở tuổi sáu, bảy mươi nói họ ít bạn hơn hồi trẻ nhưng hài lòng hơn với các mối quan hệ.

Những biến cố làm thưa vòng bạn

Về hưu là chặng hay bị đánh giá thấp. Nhiều người không nhận ra bao nhiêu phần đời sống xã hội của mình gắn với nơi làm việc, cho tới khi những cuộc gọi, những bữa trưa, những lần ghé bàn nhau bỗng dừng hẳn.

Đàn ông trung niên và nguy cơ ít bạn

Nhiều khảo sát ở các nước phương Tây ghi nhận đàn ông tuổi trung niên thường có ít bạn tâm sự hơn phụ nữ cùng tuổi, và ít chủ động duy trì liên lạc hơn. Ở Việt Nam chưa có nhiều số liệu tương tự, nhưng không khó để thấy những ông bố bốn mươi, năm mươi tuổi có cả danh bạ dài mà không biết gọi ai khi buồn.

Đây không phải bản tính cố định của giới nào, mà phần nhiều là thói quen: tình bạn của nhiều người đàn ông gắn với công việc, với bàn nhậu, với một hoạt động chung, ít khi gắn với việc nói chuyện riêng. Khi hoạt động chung ấy mất đi, tình bạn cũng mất theo. Cách khắc phục là chủ động giữ ít nhất một, hai người bạn có thể nói chuyện thật, và những hoạt động chung lành mạnh như đi bộ, câu cá, đánh cờ, chơi cầu lông.

Bạn già ở Việt Nam gặp nhau ở đâu

Người cao tuổi ở Việt Nam có một lợi thế: đời sống cộng đồng còn khá đậm. Một vài nơi tình bạn tuổi già thường nảy nở:

• Nhóm tập thể dục buổi sáng ở công viên, bờ hồ, sân nhà văn hoá. Gặp nhau mỗi ngày cùng giờ là điều kiện lý tưởng để thành bạn.
• Câu lạc bộ dưỡng sinh, thái cực quyền, khiêu vũ, thơ, cờ tướng của phường, xã hoặc hội người cao tuổi.
• Hội cựu giáo chức, hội hưu trí theo ngành nghề cũ, nơi người ta có sẵn chuyện chung để kể.
• Sinh hoạt tôn giáo ở chùa, nhà thờ, với những buổi gặp đều mỗi tuần.
• Hàng xóm lâu năm, nhất là ở khu tập thể cũ, ngõ nhỏ, nơi người ta gọi nhau sang uống chén trà mỗi chiều.

Với người lớn tuổi đã chuyển lên thành phố sống cùng con, việc giúp bố mẹ tìm được một nhóm như vậy ở nơi ở mới có khi quan trọng hơn mọi tiện nghi trong nhà.

Giữ bạn cũ khi sức khoẻ và khoảng cách cản trở

Ở tuổi già, gặp nhau khó hơn: đi lại không tiện, sức khoẻ thất thường, bạn bè ở rải rác. Vài cách giữ liên lạc:

1. Gọi điện cố định. Một cuộc gọi mỗi tuần vào cùng một giờ trở thành điều để chờ đợi.
2. Học gọi video. Con cháu dành một buổi hướng dẫn ông bà gọi video với bạn, không chỉ để gọi cho con cháu.
3. Hẹn gặp vào dịp có sẵn. Họp hội đồng niên, hội đồng hương, giỗ chạp, mừng thọ là những lúc nhiều người bạn già có cơ hội gặp lại.
4. Thăm nhau lúc ốm. Ở tuổi này, một lần đến thăm khi bạn nằm viện thường được nhớ rất lâu.

Cô đơn tuổi già và sức khoẻ

Tổng hợp năm 2010 của Julianne Holt-Lunstad và cộng sự trên 148 nghiên cứu cho thấy những người có quan hệ xã hội vững có khả năng sống sót cao hơn rõ rệt trong thời gian theo dõi. Với người cao tuổi, cô đơn cũng được nhiều nghiên cứu liên hệ với nguy cơ trầm cảm và suy giảm sức khoẻ. Những nghiên cứu này cho thấy mối liên hệ chứ không phải công thức chữa bệnh, nhưng đủ để coi việc có bạn ở tuổi già là chuyện sức khoẻ, không chỉ chuyện vui.

Nếu một người lớn tuổi trong nhà thu mình lại, ít nói, mất hứng thú với những việc từng thích, chán ăn, mất ngủ kéo dài, đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm và cần được bác sĩ thăm khám, không chỉ khuyên "ra ngoài chơi nhiều vào".

Góc nhìn hôm nay: tình bạn là việc của mọi lứa tuổi

Không bao giờ quá muộn để có bạn mới. Nhiều người kể tình bạn thân nhất đời họ bắt đầu ở tuổi ngoài sáu mươi, trong nhóm tập buổi sáng hay câu lạc bộ thơ. Với người trung niên, có thể chuẩn bị từ bây giờ: giữ một, hai sở thích không gắn với công việc, và nuôi vài tình bạn đủ sâu để đi cùng mình qua tuổi về hưu. Với con cháu, một việc nhỏ đáng làm là hỏi ông bà, bố mẹ về bạn bè của họ: dạo này bác ấy thế nào, có muốn con chở đi thăm không.