Chăm bạn đời ốm dài ngày, như sau tai biến, khi mắc ung thư, suy tim, sa sút trí tuệ hay chấn thương nặng, là một trong những thử thách lớn nhất của hôn nhân. Người chăm cần giữ sức của chính mình bằng cách chia việc cho người khác, có giờ nghỉ thật sự và tìm hỗ trợ sớm; còn tình vợ chồng được giữ khi hai người vẫn có những khoảnh khắc là vợ chồng, không chỉ là người chăm và người được chăm.
"Tào khang chi thê": tình nghĩa lúc khó khăn
Sách Hậu Hán thư chép chuyện Tống Hoằng thời Hán Quang Vũ Đế. Vua muốn gả người chị goá cho ông, Tống Hoằng từ chối bằng câu nổi tiếng mà người Việt thường dịch là: bạn bè lúc nghèo hèn không được quên, người vợ cùng ăn tấm cám không được bỏ. Từ đó "tào khang" thành chữ chỉ tình nghĩa vợ chồng gắn bó qua gian khổ.
Lời thề trong nhiều lễ cưới ở phương Tây cũng có câu "khi ốm đau cũng như lúc khoẻ mạnh". Nhưng giữ lời đó trong thực tế, qua hàng tháng, hàng năm thay bỉm, đút cơm, đưa đi viện, là chuyện rất khác. Bài này dành cho người đang làm việc đó, và những ai muốn hiểu họ.
Gánh nặng của người chăm: có thật và có tên
Trong y học và tâm lý học, khái niệm "gánh nặng người chăm sóc" (caregiver burden) được nghiên cứu từ lâu. Nhà nghiên cứu Steven Zarit và cộng sự đã xây dựng một bộ câu hỏi đo gánh nặng này từ năm 1980, đến nay vẫn được dùng rộng rãi. Những gì người chăm thường trải qua:
- Kiệt sức thể chất: thiếu ngủ, đau lưng vì nâng đỡ, bỏ bê sức khoẻ của chính mình.
- Căng thẳng tâm lý: lo âu, buồn bã, có khi trầm cảm. Cảm giác bất lực khi người thân không khá lên.
- Cô lập: ít gặp bạn bè, bỏ sở thích, không còn thời gian cho bản thân.
- Cảm xúc lẫn lộn: thương, giận, mệt, rồi tự trách vì đã giận. Những cảm xúc này rất phổ biến và không có nghĩa là người chăm hết thương.
- Áp lực tài chính và công việc: nghỉ việc, giảm giờ làm, chi phí điều trị.
Nói ra điều này không phải để than phiền, mà để người chăm biết: mình mệt là bình thường, và cần được chăm sóc lại.
Giữ sức người chăm: không phải ích kỷ
Chia việc
Người chăm chính thường nghĩ "không ai làm tốt bằng mình". Có thể đúng, nhưng làm một mình lâu dài sẽ gục. Lập danh sách các việc cần làm mỗi ngày, mỗi tuần, rồi xem việc nào chia được:
| Việc | Có thể nhờ ai |
|---|---|
| Ngồi trông vài giờ để người chăm nghỉ | Con cái, anh chị em, hàng xóm thân |
| Đưa đi khám, tái khám | Con, cháu luân phiên |
| Nấu ăn, đi chợ | Người thân, dịch vụ giao đồ ăn |
| Giấy tờ bảo hiểm, thủ tục viện phí | Con cháu rành giấy tờ |
| Chăm sóc chuyên môn (tập phục hồi, thay băng, chăm vết loét) | Điều dưỡng, kỹ thuật viên phục hồi chức năng |
| Trò chuyện, đọc sách cho người bệnh | Bạn bè cũ của người bệnh, cháu chắt |
Khi người khác hỏi "có cần giúp gì không?", hãy trả lời bằng một việc cụ thể: "Chiều thứ Năm em ngồi với anh ấy hai tiếng được không?".
Nghỉ thật sự
- Mỗi ngày ít nhất một khoảng ngắn chỉ cho mình: đi bộ, uống trà, gọi cho bạn.
- Mỗi tuần một buổi có người thay để ra ngoài.
- Giữ giấc ngủ: nếu phải dậy đêm nhiều, luân phiên với người khác vài đêm mỗi tuần.
- Đi khám sức khoẻ của chính mình; đừng bỏ lịch khám vì bận chăm người kia.
Tìm hiểu về bệnh
Hỏi bác sĩ điều trị về diễn tiến của bệnh, những gì nên và không nên làm, dấu hiệu cần đưa đi cấp cứu. Hiểu bệnh giúp giảm lo âu và tránh tự trách khi bệnh tiến triển dù đã chăm kỹ.
Giữ tình vợ chồng khi một người phải chăm người kia
Khi ốm dài, vai trò dễ biến dạng: một người thành "y tá", người kia thành "bệnh nhân". Cả hai có thể mất đi cảm giác là vợ chồng. Một vài cách giữ:
- Những khoảnh khắc không liên quan đến bệnh: nghe lại bài hát hai người thích, xem ảnh cưới, ngồi cạnh nhau ngắm sân. Dù chỉ mười phút.
- Hỏi ý người bệnh: trong những gì người bệnh còn quyết được, hãy để họ quyết: mặc áo nào, ăn món gì, ai đến thăm. Giữ phẩm giá là giữ người bạn đời.
- Chạm có tình: nắm tay, xoa lưng không phải để chăm sóc mà để thương. Nghiên cứu của James Coan (2006) cho thấy nắm tay bạn đời có thể giúp giảm phản ứng căng thẳng của não, nhất là ở những cặp gắn bó.
- Nói thật với nhau: về nỗi sợ, về mệt mỏi, về những điều muốn nói. Nhiều cặp thấy nhẹ lòng khi được nói ra thay vì cố tỏ ra mạnh mẽ.
- Cho phép người bệnh giúp lại: lắng nghe người chăm kể chuyện, góp ý một việc nhà, dạy cháu một điều. Được cho đi giúp người bệnh thấy mình vẫn có ích.
Khi bệnh làm thay đổi con người
Với bệnh sa sút trí tuệ, đột quỵ ảnh hưởng não, người bệnh có thể đổi tính, không nhận ra người thân, nói những lời gây tổn thương. Người chăm cần nhắc mình rằng đó là bệnh, không phải con người họ muốn làm thế. Các nhóm hỗ trợ người chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ, đột quỵ, ung thư ở bệnh viện hoặc trên mạng là nơi chia sẻ kinh nghiệm rất có ích. Hãy hỏi bệnh viện nơi người thân điều trị xem có nhóm như vậy không.
An toàn khi chăm người bệnh tại nhà
- Nâng đỡ, di chuyển: học cách nâng đúng từ điều dưỡng, kỹ thuật viên phục hồi chức năng; dùng tay vịn, ghế tắm, xe lăn khi cần. Đừng một mình nâng người nặng.
- Phòng té ngã: sàn khô, đủ đèn ban đêm, dọn vật cản, tay vịn nhà tắm.
- Thuốc: hộp chia thuốc theo ngày, ghi rõ giờ uống; hỏi bác sĩ, dược sĩ khi có thắc mắc.
- Dấu hiệu khẩn cấp: biết khi nào cần gọi cấp cứu 115 theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Khi người chăm cũng cần được chăm
Nếu người chăm thấy buồn bã kéo dài, mất ngủ, không còn thiết gì, hay có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay. Nếu thấy mình mất kiểm soát, có lúc quát mắng, thô bạo với người bệnh, đó là dấu hiệu quá tải nghiêm trọng, cần nhờ người khác thay và tìm trợ giúp. Chăm sóc tốt cho người mình thương bắt đầu từ việc không để mình gục ngã.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều gia đình Việt, hình ảnh người vợ, người chồng ngồi bên giường bệnh nhiều năm là câu chuyện cả họ nhắc đến với sự kính trọng. Nhưng kính trọng không nên đồng nghĩa với để họ một mình. Nếu bạn là con cái, anh chị em hay bạn bè của một người đang chăm bạn đời ốm, việc tốt nhất bạn có thể làm là đến thay họ vài giờ, đều đặn. Nếu muốn đọc thêm, nhiều bệnh viện lớn có tài liệu hướng dẫn chăm sóc người bệnh tại nhà; hãy hỏi trực tiếp khoa điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Chăm vợ hoặc chồng ốm lâu ngày làm sao để không kiệt sức?
Chia việc cho người thân, có giờ nghỉ thật sự mỗi ngày và mỗi tuần, giữ giấc ngủ và đi khám sức khoẻ của chính mình. Khi được hỏi cần giúp gì, hãy nhờ một việc cụ thể như ngồi trông vài giờ.
Gánh nặng người chăm sóc là gì?
Đây là khái niệm chỉ những áp lực thể chất, tâm lý, xã hội và tài chính mà người chăm sóc người bệnh lâu dài phải chịu. Steven Zarit và cộng sự đã xây dựng bộ câu hỏi đo gánh nặng này từ năm 1980.
"Tào khang chi thê" nghĩa là gì?
Đây là ý trong câu nói của Tống Hoằng chép trong Hậu Hán thư, chỉ người vợ cùng chịu cảnh nghèo khó, ăn tấm ăn cám thì không được bỏ. Ngày nay "tào khang" chỉ tình nghĩa vợ chồng gắn bó qua gian khổ.
Giữ tình cảm vợ chồng thế nào khi một người bệnh nặng?
Dành những khoảnh khắc không liên quan đến bệnh, hỏi ý người bệnh trong những việc họ còn quyết được, nắm tay, trò chuyện thật lòng. Để người bệnh được giúp lại người chăm cũng giữ được phẩm giá và sự gắn bó.
Khi nào người chăm sóc cần gặp chuyên gia?
Khi buồn bã kéo dài, mất ngủ, không còn thiết gì, có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc thấy mình mất kiểm soát với người bệnh. Đó là dấu hiệu quá tải cần gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý và nhờ người khác thay.
