Thuyết mở rộng bản thân của Arthur và Elaine Aron cho rằng con người luôn muốn lớn thêm — hiểu thêm, làm được thêm, nhìn thế giới rộng hơn — và ta yêu người giúp mình lớn thêm như vậy. Khi hai người cùng trải nghiệm điều mới mẻ và hơi thử thách, cảm giác "mình đang mở rộng" gắn với người bên cạnh, làm mối quan hệ tươi mới lại. Thí nghiệm năm 2000 của nhóm Aron cho thấy chỉ một bài tập lạ, vui, có chút gay cấn cũng đủ làm các cặp vợ chồng thấy hài lòng với nhau hơn.
Thuyết mở rộng bản thân là gì
Năm 1986, hai vợ chồng nhà tâm lý học Arthur Aron và Elaine Aron đưa ra mô hình mở rộng bản thân (self-expansion model). Ý tưởng có hai phần:
- Con người có nhu cầu tự nhiên muốn mở rộng — có thêm kiến thức, kỹ năng, góc nhìn, khả năng làm được việc mình muốn.
- Một cách mở rộng mạnh mẽ là thông qua mối quan hệ gần gũi. Khi yêu ai đó, ta dần "đưa người ấy vào bản thân": bạn bè họ thành bạn mình, sở thích họ thành điều mình biết, cách họ nhìn đời thêm vào cách nhìn của mình.
Thuyết này giải thích vì sao giai đoạn đầu của tình yêu thường rạo rực: mỗi ngày đều học thêm điều mới về người kia, về chính mình qua mắt người kia. Nó cũng giải thích vì sao sau vài năm, nhiều cặp thấy nhạt: không phải vì hết thương, mà vì "khoảng trống để mở rộng" đã hẹp lại — mình đã biết gần hết về người kia, các ngày giống nhau.
Hai vòng tròn chồng lên nhau
Để đo mức độ "người kia đã thành một phần của mình", năm 1992 Arthur Aron, Elaine Aron và Danny Smollan thiết kế một thang đo rất đơn giản: bảy cặp hình tròn, một vòng là "tôi", một vòng là "người kia", chồng lên nhau ở các mức khác nhau — từ hai vòng rời hẳn đến gần như trùng khít. Người trả lời chọn cặp hình mô tả đúng nhất mối quan hệ của mình.
Thang đo này (gọi là thang "Đưa người khác vào bản thân", viết tắt IOS) đơn giản đến mức tưởng như trò đùa, nhưng nó dự đoán khá tốt độ bền của các mối quan hệ, và đến nay vẫn được dùng rộng rãi trong tâm lý học. Có thể thử ngay: vẽ hai vòng tròn, cho biết chúng chồng nhau bao nhiêu khi nghĩ về người thương của mình.
Thí nghiệm "bò qua chướng ngại vật" năm 2000
Nghiên cứu nổi tiếng nhất của nhóm Aron về đề tài này đăng năm 2000 trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology (Aron, Norman, Aron, McKenna và Heyman).
Cách làm
Các cặp vợ chồng đến phòng thí nghiệm, trả lời bảng hỏi về mức độ hài lòng với hôn nhân, rồi được chia vào hai nhóm:
- Nhóm "mới lạ – gay cấn": hai vợ chồng bị buộc cổ tay và cổ chân vào nhau bằng băng dán, rồi phải cùng bò trên tấm thảm qua một chướng ngại vật, đẩy một chiếc gối hình trụ bằng đầu hoặc thân, không được dùng tay, trong thời gian giới hạn. Làm kịp giờ thì được phần thưởng nhỏ. Bài tập vụng về, buồn cười, cần phối hợp chặt.
- Nhóm "bình thường": một người lăn quả bóng chậm rãi tới giữa phòng, người kia đứng xem, rồi đổi lượt. Không gì lạ, không gì gay cấn.
Kết quả
Sau bài tập, các cặp trong nhóm "mới lạ – gay cấn" báo cáo mức hài lòng với mối quan hệ tăng nhiều hơn rõ rệt so với nhóm "bình thường". Trong một phần khác, khi được ghi hình trò chuyện về một chủ đề, các cặp vừa làm bài tập lạ cũng thể hiện ít thái độ tiêu cực với nhau hơn.
Một nghiên cứu ngoài phòng thí nghiệm
Trước đó, năm 1993, Charlotte Reissman, Arthur Aron và Merlynn Bergen cho các cặp vợ chồng dành 90 phút mỗi tuần, trong 10 tuần, làm một hoạt động chung. Nhóm thì chọn hoạt động "dễ chịu" (đi ăn, xem phim quen thuộc), nhóm chọn hoạt động "hào hứng" (những thứ ít làm, có chút mới lạ như đi nghe hoà nhạc, trượt tuyết, khiêu vũ). Sau 10 tuần, nhóm "hào hứng" có mức hài lòng hôn nhân tăng nhiều hơn.
Giới hạn
Các nghiên cứu này chủ yếu ở các cặp vợ chồng phương Tây, hiệu quả đo trong ngắn hạn. Hoạt động mới lạ không chữa được những vấn đề sâu trong mối quan hệ, và không phải ai cũng thích cảm giác mạnh — với nhiều người, "mới" có thể chỉ là một con phố chưa từng đi.
"Mới lạ" không có nghĩa là đắt tiền hay mạo hiểm
Điều cốt lõi của thuyết mở rộng bản thân không phải là nhảy dù hay du lịch nước ngoài, mà là học thêm, làm được thêm, thấy thêm. Bảng dưới so sánh:
| Quen thuộc (dễ chịu nhưng ít mở rộng) | Mới lạ (mở rộng) |
|---|---|
| Ăn ở quán quen tối thứ Bảy | Tìm một món của vùng miền chưa từng ăn, tự nấu thử |
| Đi dạo con đường cũ | Đi bộ khám phá một khu phố cổ, một làng nghề gần nhà chưa từng tới |
| Xem phim theo thói quen | Cùng xem một thể loại cả hai chưa từng xem, rồi bàn với nhau |
| Mỗi người lướt điện thoại | Cùng học vài câu một ngoại ngữ, vài hợp âm đàn |
| Về quê theo đường quen | Đi đường khác, dừng ở một thị trấn lạ ăn trưa |
Chút "gay cấn" cũng có thể nhẹ nhàng: lần đầu cùng đứng trên sân khấu karaoke, lần đầu cùng nấu một bữa cho cả họ, lần đầu leo một quả đồi vừa sức.
Áp dụng cho các mối quan hệ khác
Thuyết mở rộng bản thân thường được nhắc với tình yêu đôi lứa, nhưng logic của nó áp dụng được cho mọi quan hệ gần gũi:
- Bố mẹ và con đã lớn: để con dạy bố mẹ một thứ mới — dùng một ứng dụng, chơi một môn thể thao — hoặc bố mẹ đưa con tới nơi mình từng sống thời trẻ.
- Anh chị em: cùng thử một việc chưa từng làm từ hồi bé, như học bơi lại, đi một chuyến chỉ có anh chị em.
- Bạn thân lâu năm: thay vì cà phê chỗ cũ, cùng đăng ký một khoá học ngắn hay một chuyến đi bộ.
Cách đưa "điều mới" vào nếp sống chung
- Danh sách "chưa từng". Mỗi người viết năm việc muốn làm mà chưa làm bao giờ, gộp lại, chọn những việc cả hai cùng hứng thú.
- Mỗi tháng một việc mới. Không cần lớn. Một món ăn, một con đường, một kỹ năng nhỏ.
- Thay phiên nhau chọn. Lần này anh chọn, lần sau em chọn — mỗi người được dẫn người kia vào thế giới của mình.
- Chấp nhận vụng về. Điều làm bài tập của Aron hiệu quả một phần chính là sự vụng về buồn cười. Làm dở cùng nhau thường vui hơn làm giỏi một mình.
- Nói về nó sau đó. "Hôm nay em thấy gì mới?" — câu hỏi này giúp trải nghiệm thành ký ức chung.
An toàn: hoạt động có yếu tố thể chất (leo núi, chèo thuyền, đạp xe đường dài) cần chọn vừa sức người yếu hơn, kiểm tra thời tiết, mang đồ bảo hộ; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều cặp vợ chồng Việt sau vài năm cưới sống theo nếp "đi làm – đón con – nấu cơm – ngủ", rồi tự hỏi vì sao không còn thấy hứng thú với nhau. Thuyết của Aron gợi ý câu trả lời không nằm ở việc "cố yêu nhiều hơn", mà ở việc cùng nhau mở thêm những cánh cửa nhỏ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các bài tổng quan của Arthur Aron và Elaine Aron về mô hình mở rộng bản thân, và nghiên cứu năm 2000 "Couples' shared participation in novel and arousing activities and experienced relationship quality".
Câu hỏi thường gặp
Thuyết mở rộng bản thân là gì?
Đây là mô hình do Arthur và Elaine Aron đưa ra năm 1986, cho rằng con người luôn muốn mở rộng hiểu biết, kỹ năng và góc nhìn, và mối quan hệ gần gũi là một cách mở rộng mạnh mẽ. Ta gắn bó với người giúp mình lớn thêm, và mối quan hệ nhạt đi khi không còn gì mới để khám phá cùng nhau.
Vì sao làm điều mới cùng nhau làm tình cảm tốt hơn?
Khi cùng trải nghiệm điều mới, cảm giác hào hứng và đang mở rộng bản thân được gắn với người bên cạnh. Thí nghiệm năm 2000 của nhóm Aron cho thấy các cặp vợ chồng làm một bài tập lạ, vui, có chút gay cấn thấy hài lòng với hôn nhân hơn nhóm làm việc nhàm chán.
Thí nghiệm buộc tay bò qua chướng ngại vật là gì?
Trong nghiên cứu năm 2000, các cặp vợ chồng bị buộc cổ tay, cổ chân vào nhau và phải cùng bò qua chướng ngại vật, đẩy một chiếc gối bằng đầu trong thời gian giới hạn. So với nhóm chỉ lăn bóng chậm rãi, họ báo cáo mức hài lòng với mối quan hệ tăng nhiều hơn.
Thang đo hai vòng tròn IOS là gì?
Đó là thang "Đưa người khác vào bản thân" do Aron, Aron và Smollan thiết kế năm 1992, gồm bảy cặp hình tròn chồng lên nhau ở các mức khác nhau. Người trả lời chọn cặp hình mô tả đúng nhất mức độ gắn bó giữa mình và người kia.
Có cần đi du lịch xa hay làm việc mạo hiểm mới "mới lạ"?
Không. Mới lạ chỉ cần là điều cả hai chưa từng làm: một món ăn vùng khác, một khu phố chưa đến, một kỹ năng nhỏ cùng học. Điều quan trọng là cùng học thêm, thấy thêm, và chấp nhận vụng về cùng nhau.
