Người tặng và người nhận nghĩ khác nhau về món quà vì họ đứng ở hai thời điểm khác nhau: người tặng hình dung khoảnh khắc mở quà — bất ngờ, ấn tượng, "đáng tiền" — còn người nhận sống với món quà nhiều tháng sau đó và quan tâm nó có hữu ích, hợp với mình không. Các nghiên cứu của Francis Flynn, Jeff Galak, Nicholas Epley và nhiều người khác cho thấy người tặng thường đánh giá quá cao giá tiền và sự bất ngờ, đánh giá thấp những món quà thiết thực hay đúng thứ người nhận đã xin.
Tặng quà là chuyện của mối quan hệ
Năm 1925, nhà nhân học Pháp Marcel Mauss viết Luận về tặng phẩm (Essai sur le don), nghiên cứu tục trao đổi quà ở nhiều xã hội từ Polynesia đến Bắc Mỹ. Ông nhận ra quà tặng chưa bao giờ "cho không": nó tạo ra ba nghĩa vụ — phải tặng, phải nhận, và phải đáp lại. Món quà là sợi dây buộc hai bên vào một mối quan hệ.
Người Việt hiểu điều này rất rõ qua câu "của cho không bằng cách cho", hay chuyện "có đi có lại mới toại lòng nhau". Món quà nói về mối quan hệ nhiều hơn là về món đồ. Tâm lý học hiện đại đi tìm xem khi trao đi một món quà, trong đầu người tặng và người nhận diễn ra những gì — và vì sao hai bên hay lệch nhau.
Những chỗ người tặng và người nhận lệch nhau
Giá tiền: người tặng nghĩ quan trọng hơn thực tế
Năm 2009, Francis Flynn và Gabrielle Adams (Đại học Stanford) hỏi các cặp đã đính hôn về nhẫn đính hôn, và hỏi nhiều người về quà sinh nhật. Người tặng tin rằng quà đắt hơn sẽ được trân trọng hơn. Người nhận thì gần như không thấy khác biệt về mức trân trọng theo giá tiền. Tiêu đề bài báo nói hết: "Tiền không mua được tình yêu".
Bất ngờ hay đúng thứ đã xin
Năm 2011, Francesca Gino và Francis Flynn thấy người tặng thường nghĩ một món quà tự chọn, không có trong danh sách người nhận mong muốn, sẽ thể hiện sự chu đáo hơn. Ngược lại, người nhận lại thích và trân trọng hơn khi được tặng đúng thứ mình đã xin. Riêng tiền mặt thì người nhận cũng đánh giá cao hơn người tặng nghĩ, dù trong nhiều văn hoá tặng tiền vẫn bị coi là kém tình cảm — điều này thay đổi theo từng mối quan hệ và từng dịp.
Khoảnh khắc mở quà và những ngày sau đó
Năm 2016, Jeff Galak, Julian Givi và Elanor Williams tổng hợp nhiều nghiên cứu và đưa ra một khung giải thích: người tặng tập trung vào khoảnh khắc trao quà (nụ cười, tiếng "ồ"), còn người nhận nghĩ tới giá trị lâu dài (dùng được bao lâu, có hợp không). Vì vậy người tặng hay chọn món đẹp mắt, gây ấn tượng, nhưng ít khi dùng; người nhận lại thường thích món thiết thực, bền, dù kém lộng lẫy.
"Tấm lòng là chính" — đúng nhưng chỉ một phần
Năm 2012, Yan Zhang và Nicholas Epley tìm hiểu câu nói quen thuộc "điều quan trọng là tấm lòng". Họ thấy sự suy nghĩ của người tặng thật sự làm người nhận cảm kích hơn chủ yếu trong một trường hợp: khi món quà không hợp. Khi quà đã hợp, người nhận ít bận tâm người tặng đã cân nhắc bao lâu. Nói cách khác, tấm lòng giúp "cứu" một món quà chưa đúng, nhưng không thay được việc hiểu người nhận.
Bảng tóm tắt những lệch pha thường gặp
| Người tặng thường nghĩ | Người nhận thường thấy | Nghiên cứu |
|---|---|---|
| Quà đắt hơn được trân trọng hơn | Giá tiền không làm tăng nhiều sự trân trọng | Flynn & Adams (2009) |
| Quà tự chọn bất ngờ thể hiện sự chu đáo | Thích đúng thứ mình đã xin hơn | Gino & Flynn (2011) |
| Món gây ấn tượng lúc mở quà là tốt nhất | Món dùng được lâu dài mới quý | Galak, Givi & Williams (2016) |
| Đã nghĩ nhiều thì người nhận sẽ cảm nhận được | Chỉ để ý tới "tấm lòng" khi quà không hợp | Zhang & Epley (2012) |
| Đồ vật cụ thể dễ nhớ hơn | Trải nghiệm cùng nhau làm thấy gần hơn | Chan & Mogilner (2017) |
Quà trải nghiệm và sự gắn kết
Năm 2017, Cindy Chan và Cassie Mogilner đăng trên Journal of Consumer Research nghiên cứu so sánh quà là đồ vật và quà là trải nghiệm (một buổi hoà nhạc, một bữa ăn, một lớp học). Người nhận quà trải nghiệm cảm thấy gần gũi với người tặng hơn — kể cả khi họ không cùng tham gia trải nghiệm đó. Lý do được cho là trải nghiệm gợi nhiều cảm xúc hơn, và mỗi lần nhớ lại trải nghiệm, người nhận cũng nhớ tới người đã tặng.
Điều này khớp với hướng của cả site: món quà gắn kết nhất thường là thứ đưa hai người lại gần nhau, không phải thứ đặt trên kệ.
Món quà làm "thiệt" ai: chuyện "tổn thất vô ích" của Giáng sinh
Năm 1993, nhà kinh tế học Joel Waldfogel đăng trên tạp chí American Economic Review bài "Tổn thất vô ích của Giáng sinh". Ông hỏi sinh viên về những món quà họ nhận và họ sẵn sàng trả bao nhiêu cho chính món đó. Kết quả: người nhận thường định giá món quà thấp hơn số tiền người tặng đã bỏ ra. Theo góc nhìn kinh tế thuần tuý, quà tặng "lãng phí" một phần.
Các nhà tâm lý học phản biện rằng phép tính này bỏ qua giá trị tình cảm: một chiếc khăn bà đan có thể chẳng đáng mấy đồng trên thị trường nhưng vô giá với người nhận. Cả hai cách nhìn đều có ích — nó nhắc rằng món quà nên hợp với người nhận, và giá trị thật nằm ở ý nghĩa gắn với mối quan hệ.
Từ nghiên cứu đến việc tặng quà cho người thân
Bài này không bàn chọn quà cụ thể cho từng dịp, nhưng từ các nghiên cứu có thể rút ra vài nguyên tắc chung:
- Nghĩ về người nhận sau ba tháng, không chỉ lúc mở quà. Món này họ sẽ dùng, sẽ nhớ, hay sẽ cất vào tủ?
- Đừng ngại hỏi. Hỏi người thân "dạo này cần gì" không làm giảm giá trị món quà. Theo Gino và Flynn, người nhận thường vui hơn.
- Giá tiền không phải thước đo tình cảm. Đừng cố tặng đắt hơn để "chứng minh". Người nhận gần như không đo như vậy.
- Thời gian cùng nhau là một món quà. Một buổi đi chơi, một bữa nấu cùng, một chuyến về quê thăm ông bà thường để lại nhiều hơn đồ vật.
- Đón nhận cũng là một kỹ năng. Mauss nói người nhận cũng có nghĩa vụ — nhận cho trọn vẹn: cảm ơn thật lòng, kể lại sau này mình đã dùng món quà thế nào. Điều đó làm người tặng vui không kém lúc trao.
Góc nhìn hôm nay
Văn hoá Việt có nhiều dịp tặng quà — Tết, sinh nhật, ngày cưới, ngày Phụ nữ, ngày Nhà giáo — và không ít người thấy mệt vì áp lực "tặng gì cho xứng". Các nghiên cứu ở trên có thể làm nhẹ gánh đó: người nhận thường không đánh giá theo giá tiền như ta lo, và một món đơn giản, thiết thực, đúng ý thường được quý hơn một món đắt mà xa lạ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Luận về tặng phẩm của Marcel Mauss, bài tổng quan của Galak, Givi và Williams (2016) "Why certain gifts are great to give but not to get", và nghiên cứu của Chan và Mogilner (2017) về quà trải nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người tặng và người nhận nghĩ khác nhau về món quà?
Người tặng tập trung vào khoảnh khắc trao quà, muốn gây bất ngờ và ấn tượng, còn người nhận nghĩ tới việc sẽ dùng món quà lâu dài thế nào. Khung giải thích của Galak, Givi và Williams (2016) cho thấy vì vậy người tặng hay chọn món đẹp mắt, trong khi người nhận thích món thiết thực.
Quà càng đắt có được trân trọng hơn không?
Nghiên cứu của Flynn và Adams (2009) cho thấy người tặng tin như vậy, nhưng người nhận gần như không trân trọng quà đắt hơn quà rẻ. Giá tiền quan trọng với người tặng hơn nhiều so với người nhận.
Có nên hỏi người nhận muốn quà gì không?
Có. Gino và Flynn (2011) thấy người nhận thích và trân trọng hơn khi được tặng đúng thứ mình đã xin, dù người tặng thường nghĩ quà tự chọn bất ngờ mới thể hiện sự chu đáo.
"Của cho không bằng cách cho" có đúng về mặt tâm lý học không?
Đúng một phần. Nghiên cứu của Zhang và Epley (2012) cho thấy sự suy nghĩ của người tặng làm người nhận cảm kích hơn chủ yếu khi món quà chưa hợp. Cách cho — chân thành, hiểu người nhận — quan trọng, nhưng không thay được việc chọn món hợp với họ.
Quà trải nghiệm có tốt hơn quà đồ vật không?
Theo Chan và Mogilner (2017), quà trải nghiệm như một buổi hoà nhạc, một lớp học hay một bữa ăn làm người nhận cảm thấy gần người tặng hơn, kể cả khi không cùng tham gia. Trải nghiệm gợi nhiều cảm xúc và mỗi lần nhớ lại, người nhận cũng nhớ tới người tặng.
