Phubbing là thói quen nhìn điện thoại trong khi đang ở cùng, đang nói chuyện với người khác — ghép từ "phone" (điện thoại) và "snubbing" (phớt lờ). Nghiên cứu của James Roberts và Meredith David (2016) cho thấy người có bạn đời hay "phub" mình thường ít hài lòng với mối quan hệ hơn, còn các thí nghiệm khác thấy chỉ riêng việc đặt điện thoại trên bàn đã làm cuộc trò chuyện kém sâu. Cái giá của nửa sự chú ý là người kia cảm thấy mình đứng sau một màn hình.
Chữ "phubbing" ra đời thế nào
Chữ này được đặt ra năm 2012 ở Úc, trong một chiến dịch của công ty quảng cáo McCann cho Từ điển Macquarie. Họ mời các nhà ngôn ngữ, nhà thơ tạo một từ mới cho hành vi đang ngày càng phổ biến: cúi vào điện thoại giữa lúc người khác đang nói chuyện với mình. "Phubbing" ra đời, và chỉ vài năm sau đã xuất hiện trong nhiều nghiên cứu tâm lý học.
Từ đó có thêm vài khái niệm gần:
- Partner phubbing (phubbing bạn đời): phubbing trong quan hệ vợ chồng, người yêu.
- Technoference: ghép từ "technology" và "interference", chỉ việc thiết bị công nghệ chen ngang vào thời gian bên nhau — một khái niệm do Brandon McDaniel và Sarah Coyne đưa ra trong nghiên cứu năm 2016.
Nghiên cứu nói gì
Roberts và David (2016): phubbing và hôn nhân
James Roberts và Meredith David (Đại học Baylor, Mỹ) xây dựng một thang đo gồm chín câu về phubbing bạn đời, ví dụ "Bạn đời tôi để điện thoại ở nơi nhìn thấy được khi chúng tôi ở bên nhau", "Bạn đời tôi liếc điện thoại khi đang nói chuyện với tôi". Họ khảo sát vài trăm người trưởng thành ở Mỹ đang có mối quan hệ.
Kết quả, công bố năm 2016 trên tạp chí Computers in Human Behavior: người cảm thấy bị bạn đời phub nhiều hơn báo cáo nhiều xung đột về điện thoại hơn, và mức hài lòng với mối quan hệ thấp hơn. Mức hài lòng thấp hơn lại liên quan tới cảm giác kém hài lòng với cuộc sống và nhiều triệu chứng trầm cảm hơn. Đây là nghiên cứu khảo sát, cho thấy mối liên quan; nó không chứng minh điện thoại là nguyên nhân duy nhất.
Chỉ cần điện thoại nằm trên bàn
Trong nghiên cứu công bố năm 2013, Andrew Przybylski và Netta Weinstein cho các cặp người lạ trò chuyện 10 phút. Ở một nhóm, có một chiếc điện thoại đặt gần đó (không phải của họ, không đổ chuông); nhóm kia đặt một cuốn sổ. Khi đề tài trò chuyện có ý nghĩa, các cặp ngồi cạnh điện thoại cho biết cảm thấy kém gần gũi, kém tin tưởng và thấy người kia kém đồng cảm hơn.
Năm 2014, nhóm của Shalini Misra quan sát các cặp nói chuyện trong quán cà phê. Khi một trong hai đặt điện thoại lên bàn hoặc cầm trên tay, họ đánh giá cuộc trò chuyện kém đồng cảm hơn. Các tác giả gọi đó là "hiệu ứng iPhone".
Điện thoại trong bữa ăn
Năm 2018, Ryan Dwyer, Kostadin Kushlev và Elizabeth Dunn mời người tham gia đi ăn tối cùng bạn bè hoặc người thân tại nhà hàng: một nửa được dặn để điện thoại trên bàn, nửa kia cất đi. Nhóm để điện thoại trên bàn có xu hướng thấy bữa ăn kém vui và bị phân tâm hơn. Hiệu quả không lớn, nhưng đáng chú ý vì nó xuất hiện ngay trong một bữa ăn bình thường.
Bố mẹ, con cái và màn hình
Brandon McDaniel và Jenny Radesky (2018) thấy ở các gia đình có con nhỏ, khi bố mẹ báo cáo thiết bị chen ngang vào thời gian chơi, ăn cùng con nhiều hơn, con cũng có xu hướng có nhiều hành vi khó chịu hơn. Hướng quan hệ có thể là hai chiều — bố mẹ căng thẳng vì con khó chịu cũng dễ "trốn" vào điện thoại.
Vì sao nửa sự chú ý lại tốn kém
- Tín hiệu "em không quan trọng bằng". Mỗi lần ai đó rút điện thoại giữa câu chuyện, người kia nhận được một thông điệp ngầm: thứ trong màn hình đáng chú ý hơn mình. Dù người phub không có ý đó.
- Cuộc trò chuyện ở lại bề mặt. Khi biết người kia có thể bị cắt ngang bất cứ lúc nào, người ta ngại nói chuyện sâu. Nhà xã hội học Sherry Turkle (Viện Công nghệ Massachusetts) trong cuốn Reclaiming Conversation (2015) mô tả "quy tắc bảy phút": một cuộc trò chuyện thường cần vài phút ngập ngừng, nhạt nhẽo trước khi đi vào chuyện thật — và điện thoại hay cướp mất đúng khoảng thời gian đó.
- Lỡ mất những "lời mời" nhỏ. Một cái liếc, một câu "hôm nay ở cơ quan có chuyện buồn cười lắm" là lời mời kết nối. Nhà nghiên cứu cặp đôi John Gottman gọi đó là "bid" — lời mời gắn kết. Đang cúi vào điện thoại thì rất dễ bỏ lỡ.
- Lây lan. Một người rút điện thoại, người kia cũng rút ra "cho đỡ ngượng". Bữa cơm thành bốn người, bốn màn hình.
Tự kiểm tra: mình có hay phub không?
Không có thang chẩn đoán chính thức, nhưng có thể tự hỏi:
| Câu hỏi | Thường xuyên? |
|---|---|
| Mình đặt điện thoại lên bàn khi ăn cơm với gia đình | ☐ |
| Mình liếc thông báo trong lúc người khác đang kể chuyện | ☐ |
| Mình trả lời tin nhắn trong lúc đang trò chuyện trực tiếp | ☐ |
| Mình cầm điện thoại khi đi dạo, đi chơi cùng người thân | ☐ |
| Người thân từng phàn nàn "nói chuyện với anh/em mà như nói với tường" | ☐ |
| Mình lấy điện thoại ra ngay khi có khoảng lặng trong cuộc nói chuyện | ☐ |
Nếu nhiều ô được đánh dấu, đó không phải lý do để tự trách — điện thoại được thiết kế để hút sự chú ý — mà là gợi ý để đặt vài thói quen mới.
Những cách gia đình, cặp đôi đặt lại thói quen
Quy ước chung, không phải lệnh cấm
- Mâm cơm không điện thoại. Cả nhà để điện thoại vào một chiếc giỏ hay một góc tủ trong bữa ăn. Áp dụng cho cả bố mẹ — trẻ con nhìn người lớn làm, không nghe người lớn nói.
- Điện thoại úp hoặc cất túi khi nói chuyện. Theo các thí nghiệm, chỉ việc điện thoại nằm trong tầm mắt đã ảnh hưởng.
- Giờ "không màn hình" trước khi ngủ. Vợ chồng thống nhất 30 phút cuối ngày để điện thoại ngoài phòng ngủ hoặc ở xa giường.
- Báo trước khi phải dùng. "Anh cần trả lời tin của sếp hai phút nhé" khác hẳn việc lặng lẽ rút điện thoại ra. Người kia biết mình vẫn được tôn trọng.
Giảm sức hút của điện thoại
- Tắt thông báo không cần thiết, chỉ giữ cuộc gọi và tin nhắn từ người thân.
- Dùng chế độ tập trung hoặc không làm phiền vào giờ cơm, giờ đi chơi.
- Gỡ ứng dụng mạng xã hội khỏi màn hình chính.
Nói với người hay phub mình thế nào
Thay vì trách "lúc nào cũng dán mắt vào điện thoại", có thể nói cảm giác của mình: "Lúc em kể mà anh nhìn điện thoại, em thấy hơi hụt. Mình thử ăn tối không điện thoại xem sao?" Đề nghị một việc cụ thể, cả hai cùng làm, dễ được đồng ý hơn là chỉ trích.
Nếu việc dùng điện thoại đã đến mức ảnh hưởng nghiêm trọng tới công việc, giấc ngủ, các mối quan hệ, và người đó không tự dừng được, nên tìm đến chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay
Mâm cơm vốn là trung tâm của đời sống gia đình Việt: nơi bố mẹ hỏi chuyện con, ông bà kể chuyện cũ, cả nhà bàn việc. Chiếc điện thoại không phá vỡ điều đó trong một ngày, mà từng chút — một tin nhắn, một đoạn video, một lần liếc. Lấy lại nó cũng từng chút như vậy.
Thử một tuần: mỗi bữa tối, điện thoại cả nhà vào một chiếc giỏ. Cuối tuần, hỏi mọi người cảm thấy thế nào. Muốn đọc thêm, cuốn Reclaiming Conversation của Sherry Turkle là lựa chọn tốt, cùng bài "My life has become a major distraction from my cell phone" của Roberts và David (2016).
Câu hỏi thường gặp
Phubbing là gì?
Phubbing là hành vi nhìn điện thoại trong lúc đang ở cùng hoặc đang nói chuyện với người khác, ghép từ "phone" và "snubbing" (phớt lờ). Chữ này được tạo ra năm 2012 ở Úc trong một chiến dịch cho Từ điển Macquarie.
Phubbing ảnh hưởng tới hôn nhân thế nào?
Nghiên cứu của James Roberts và Meredith David (2016) cho thấy người cảm thấy bị bạn đời phub nhiều hơn có nhiều xung đột hơn và ít hài lòng với mối quan hệ hơn. Đây là mối liên quan qua khảo sát, nhưng nhất quán với nhiều nghiên cứu khác về sự chú ý trong mối quan hệ.
Để điện thoại trên bàn khi nói chuyện có sao không?
Các thí nghiệm của Przybylski và Weinstein (2013) và nhóm Shalini Misra (2014) cho thấy chỉ cần điện thoại nằm trong tầm mắt, cuộc trò chuyện được đánh giá kém gần gũi và kém đồng cảm hơn, nhất là khi nói về chuyện quan trọng. Úp hoặc cất điện thoại đi là cách đơn giản nhất.
Làm sao để cả nhà bỏ điện thoại trong bữa cơm?
Đặt một quy ước chung như để điện thoại vào giỏ trong bữa ăn, áp dụng cho cả người lớn. Bắt đầu thử trong một tuần, cuối tuần hỏi mọi người cảm nhận, và cho phép ngoại lệ có báo trước khi thật sự cần nghe máy.
Technoference là gì?
Technoference là việc thiết bị công nghệ chen ngang vào thời gian bên nhau, khái niệm do Brandon McDaniel và Sarah Coyne dùng trong nghiên cứu năm 2016. Nó bao gồm cả phubbing lẫn những gián đoạn như thông báo, cuộc gọi giữa lúc gia đình đang sinh hoạt chung.
