Thời ông bà, chuyện hẹn hò của người Việt diễn ra chậm và có nhiều người tham gia: ở làng quê xưa, hôn nhân thường do cha mẹ định đoạt qua bà mối, trai gái gặp nhau chủ yếu khi làm đồng, đi chợ, dự hội làng. Từ giữa thế kỷ 20, tự do hôn nhân dần được thừa nhận, và một thế hệ lớn lên với những buổi hẹn bằng xe đạp, rạp chiếu bóng, những lá thư tay gửi qua bạn bè. Nghe lại những câu chuyện ấy, người trẻ hôm nay thấy được sự kiên nhẫn và sự tôn trọng mà tình yêu thời trước đòi hỏi.
Làng quê xưa: "Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy"
Trong xã hội truyền thống chịu ảnh hưởng Nho giáo, hôn nhân được coi là việc của hai gia đình, hai dòng họ, không chỉ của hai người. Câu "Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" phản ánh nếp ấy. Cha mẹ chọn người cho con dựa trên gia cảnh, nết na, sự "môn đăng hộ đối", và có khi cả tuổi tác hợp nhau theo quan niệm dân gian.
Bà mối, ông mối là người nối hai nhà. Họ thường là người trong làng, hiểu rõ các gia đình, khéo ăn nói. Bà mối đi lại, dò ý, nói tốt về đôi bên, và cũng là người mang về những lời từ chối khéo léo để không ai mất mặt. Trong văn học dân gian, hình ảnh bà mối khi thì đáng quý, khi thì bị chế giễu vì "nói khoác", cho thấy vai trò quan trọng nhưng không phải lúc nào cũng được tin.
Những lễ nghi trước khi cưới, theo sách vở có gốc từ lễ chế cổ Trung Hoa, có tới sáu lễ. Trong dân gian Việt, thủ tục thường được rút gọn còn vài bước chính như dạm ngõ (chạm ngõ), ăn hỏi và lễ cưới, mỗi vùng mỗi khác.
Trai gái làng gặp nhau ở đâu
Dù hôn nhân do cha mẹ định, không có nghĩa trai gái làng không có cảm tình với nhau. Họ gặp nhau trong những dịp của đời sống cộng đồng:
- Lao động chung: những ngày cấy, ngày gặt, tát nước, đổi công giữa các nhà.
- Giếng làng, bến sông: nơi con gái ra gánh nước, giặt giũ, nơi những ánh mắt có dịp gặp nhau.
- Chợ phiên: nơi trai gái các làng lân cận gặp mặt.
- Hội làng mùa xuân: những ngày hội đầu năm là dịp hiếm hoi trai gái được vui chơi cùng nhau. Nhiều vùng có lối hát đối đáp giao duyên giữa trai gái.
- Những đêm trăng: ngồi ở sân đình, sân nhà, giã gạo, kể chuyện.
Ca dao giữ lại rất nhiều tâm tình của những cuộc gặp ấy. "Miếng trầu là đầu câu chuyện" cho thấy miếng trầu là cách mở lời. Câu "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi" là một trong những lời tỏ tình táo bạo và đáng yêu nhất của văn học dân gian, từ phía người con gái.
Những phong tục gặp gỡ ở miền núi
Ở nhiều dân tộc thiểu số, trai gái có những không gian gặp gỡ riêng, thoáng hơn người Kinh xưa. Nổi tiếng nhất là chợ tình Khâu Vai ở vùng Mèo Vạc, Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), họp mỗi năm một lần vào khoảng ngày 27 tháng 3 âm lịch. Chợ gắn với một truyền thuyết về đôi trai gái yêu nhau mà không thể thành vợ chồng, hẹn mỗi năm gặp lại một lần. Ngày nay chợ trở thành lễ hội văn hoá thu hút du khách, và nhiều nét nguyên gốc đã thay đổi.
Cần phân biệt giữa truyền thuyết, phong tục còn sống, và những hình ảnh được tô vẽ cho du lịch. Muốn hiểu đúng, nên đọc tài liệu của các nhà dân tộc học, hoặc hỏi chính người dân địa phương.
Từ hôn nhân sắp đặt đến tự do hôn nhân
Thế kỷ 20 đem lại thay đổi lớn. Phong trào Thơ mới, các tiểu thuyết Tự lực văn đoàn những năm 1930 phê phán lễ giáo phong kiến và đề cao tình yêu cá nhân, tự do hôn nhân. Ở miền Bắc, Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 khẳng định nguyên tắc hôn nhân tự do, tiến bộ, xoá bỏ chế độ hôn nhân cưỡng ép. Từ đó, việc trai gái tự tìm hiểu nhau ngày càng được thừa nhận, dù sự đồng ý của gia đình vẫn rất quan trọng trong văn hoá Việt.
Bảng nhìn lại cách hẹn hò qua các thời
| Thời | Gặp nhau thế nào | Nét đặc trưng |
|---|---|---|
| Làng quê truyền thống | Lao động, chợ phiên, hội làng; hôn nhân qua mai mối | Gia đình quyết định, miếng trầu mở lời |
| Đầu thế kỷ 20 ở đô thị | Trường học, thư từ, sách báo | Tiểu thuyết và thơ cổ vũ tình yêu tự do |
| Những năm bao cấp | Xe đạp, rạp chiếu bóng, bờ hồ, nơi làm việc, thư tay | Hẹn hò giản dị, ít tiền, nhiều thời gian đi bộ |
| Sau Đổi mới | Quán cà phê, điện thoại bàn, rồi điện thoại di động | Không gian hẹn hò đa dạng dần |
Thời bao cấp: xe đạp, rạp phim và thư tay
Nhiều ông bà, cha mẹ hôm nay từng yêu nhau trong những năm bao cấp. Câu chuyện của họ thường có chung vài hình ảnh: chiếc xe đạp chở người yêu đi một vòng bờ hồ, buổi xem phim ở rạp chiếu bóng, cây kem que, cốc nước chè chén ở vỉa hè. Ở Hà Nội, nhiều người nhắc tới que kem Tràng Tiền và những buổi tối ngồi ở ghế đá Bờ Hồ.
Thư tay là phần không thể thiếu. Khi điện thoại còn là thứ hiếm, những lá thư viết trên giấy học trò, kẹp một cánh hoa ép, gửi qua bưu điện hoặc nhờ bạn bè chuyển, là cách duy nhất để nói những điều không dám nói trực tiếp. Có người giữ những lá thư ấy suốt mấy chục năm, buộc lại bằng một sợi dây và cất kỹ trong tủ.
Những buổi hẹn thường có sự hiện diện của gia đình, hàng xóm. Đến nhà bạn gái chơi là phải chào bố mẹ, ngồi uống nước, có khi giúp việc nhà. Được gia đình người yêu quý là một bước quan trọng của tình yêu thời ấy.
Góc nhìn hôm nay: hỏi ông bà một câu
Câu chuyện hẹn hò của ông bà, cha mẹ là một phần lịch sử gia đình ít được kể. Một buổi tối, hãy thử hỏi: "Hồi xưa ông bà quen nhau thế nào?", "Lần đầu bố gặp mẹ ở đâu?", "Hồi đó hẹn hò thì đi đâu?". Nhiều người lớn tuổi sẽ bất ngờ vì được hỏi, rồi kể say sưa. Có khi một tấm ảnh đen trắng cũ, một lá thư được giữ kỹ sẽ được mang ra.
Từ những câu chuyện ấy, người trẻ có thể học vài điều: sự kiên nhẫn của những lá thư mất hàng tuần mới tới, sự giản dị của những buổi hẹn không tốn tiền, và việc tình yêu được đặt trong vòng tay của gia đình, cộng đồng. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc ca dao về tình yêu đôi lứa trong các tuyển tập văn học dân gian, đọc tiểu thuyết Tự lực văn đoàn như Đoạn tuyệt của Nhất Linh, hoặc ghé Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội để xem các phong tục cưới hỏi của nhiều dân tộc.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa ông bà ta hẹn hò như thế nào?
Ở làng quê xưa, hôn nhân thường do cha mẹ quyết định qua bà mối, trai gái gặp nhau khi làm đồng, đi chợ, dự hội làng. Thời bao cấp, người ta hẹn hò bằng xe đạp, đi xem phim, đi dạo bờ hồ và viết thư tay cho nhau.
Bà mối là gì?
Bà mối hoặc ông mối là người đứng giữa giới thiệu, dò ý và nói chuyện giữa hai gia đình có con đến tuổi lập gia đình. Họ thường là người trong làng, hiểu rõ các nhà và khéo ăn nói.
Chợ tình Khâu Vai họp vào ngày nào?
Chợ tình Khâu Vai ở vùng Mèo Vạc, Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, họp mỗi năm một lần vào khoảng ngày 27 tháng 3 âm lịch. Chợ gắn với truyền thuyết về đôi trai gái yêu nhau không thành.
Tự do hôn nhân ở Việt Nam có từ khi nào?
Ý tưởng tình yêu tự do được văn học những năm 1930 cổ vũ mạnh. Về pháp luật, ở miền Bắc, Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 khẳng định nguyên tắc hôn nhân tự do, tiến bộ và xoá bỏ hôn nhân cưỡng ép.
